ಸಾರಾಂಶ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯು ಕೇವಲ ಕಾವ್ಯಗಳ ಸರಮಾಲೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ಪಯಣ. ೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಹೇಗೆ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನು ಆಡುಭಾಷೆಗೆ ಇಳಿಸಿತೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ವಚನೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುಬಂದ ‘ತ್ರಿವಿಧಿ’ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವು ಅನುಭಾವವನ್ನು ಗೇಯರೂಪಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರರೂಪಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಸಿದ್ಧರಾಮೇಶ್ವರರ “ಮಿಶ್ರ ಸ್ತೋತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಿ”ಯಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿ, ಮುಪ್ಪಿನ ಷಡಕ್ಷರಿ, ಮೈಲಾರ ಬಸವಲಿಂಗ ಶರಣರು ಮತ್ತು ಸರ್ಪಭೂಷಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳವರೆಗೆ ಹಬ್ಬಿದ ಈ ಪರಂಪರೆಯು ಕನ್ನಡದ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ವರದಿಯು ತ್ರಿವಿಧಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಗಮ, ವಿಕಾಸ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳ ಆಳವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಶತಮಾನಗಳ (೧೨ ರಿಂದ ೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನ) ಸಾಹಿತ್ಯಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತಾತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

೧. ಪೀಠಿಕೆ: ತ್ರಿಪದಿ ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ತ್ರಿವಿಧಿ ಪ್ರಕಾರದ ತಾತ್ವಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ

೧.೧ ತ್ರಿಪದಿ: ಕನ್ನಡದ ಗಾಯತ್ರಿ

ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪದಿಗೆ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. “ತ್ರಿಪದಿ ಕನ್ನಡದ ಗಾಯತ್ರಿ” ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮೂರು ಸಾಲುಗಳ ಈ ಪದ್ಯ ಪ್ರಕಾರವು ಅಪ್ಪಟ ದೇಸಿ ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಬಾದಾಮಿಯ ಕಪ್ಪೆ ಅರಭಟ್ಟನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೭೦೦) ಕಂಡುಬರುವ “ಸಾಧುಗೆ ಸಾಧು ಮಾಧುರ್ಯಂಗೆ ಮಾಧುರ್ಯಂ…” ಎಂಬ ಸಾಲುಗಳು ತ್ರಿಪದಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ಆದರೆ, “ತ್ರಿವಿಧಿ” ಎಂಬ ಪದವು ಕೇವಲ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸದೆ, ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬಗೆಯ ಕೃತಿ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಚನಕಾರರು ಮತ್ತು ನಂತರದ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ತಮ್ಮ ಅನುಭಾವದ ಸಾರವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡಲು ವಚನಗಳ ಮುಕ್ತ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಆಚೆಗೆ, ಒಂದು ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧವಾದ ಮತ್ತು ಹಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹುಡುಕಿದಾಗ ಅವರಿಗೆ ದೊರೆತದ್ದು ತ್ರಿಪದಿ.

೧.೨ ತ್ರಿಪದಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿವಿಧಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸ

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತ್ರಿಪದಿ ಎಂದರೆ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ. ಆದರೆ ಶರಣರು ರಚಿಸಿದ “ತ್ರಿವಿಧಿ”ಗಳಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ “ಭಾವ” ಮತ್ತು “ತತ್ವ”ಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ‘ತ್ರಿವಿಧಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ದಾರ್ಶನಿಕ ಅರ್ಥವೂ ಹುದುಗಿದೆ. ವೇದ, ಆಗಮ ಮತ್ತು ಅನುಭವ – ಈ ಮೂರು ವಿಧಿಗಳನ್ನು (ದಾರಿಗಳನ್ನು) ಮೂರು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವುದೇ ತ್ರಿವಿಧಿ ಎಂಬ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದೆ.

ಈ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ನಾವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು:

ಕಾಲಘಟ್ಟ	ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳು	ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ
ಆರಂಭಿಕ ಹಂತ (೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನ)	ಸಿದ್ಧರಾಮ, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ	ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಸಮ್ಮಿಲನ. ವಚನಗಳಷ್ಟೇ ತೀವ್ರವಾದ ಅನುಭಾವ.
ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಹಂತ (೧೫-೧೬ನೆಯ ಶತಮಾನ)	ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿ, ಮುಪ್ಪಿನ ಷಡಕ್ಷರಿ	‘ಕೈವಲ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ’ದ ಉಗಮ. ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ವೀರಶೈವ ತತ್ವಗಳ ಸಮನ್ವಯ.
ಉತ್ತರ ಹಂತ (೧೭-೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನ)	ಮೈಲಾರ ಬಸವಲಿಂಗ, ಸರ್ಪಭೂಷಣ ಶಿವಯೋಗಿ, ಗುಮ್ಮಳಾಪುರದ ಸಿದ್ಧಲಿಂಗ	ಗುರುಭಕ್ತಿ, ಯೋಗ ಸಾಧನೆಯ ವಿವರಣೆ, ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿರೂಪಣೆ.

೨. ಸಿದ್ಧರಾಮೇಶ್ವರರ ತ್ರಿವಿಧಿಗಳು: ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಸಂಗಮ

ಸೊಲ್ಲಾಪುರದ (ಸೊನ್ನಲಿಗೆ) ಸಿದ್ಧರಾಮರು ೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಮುಖ ವಚನಕಾರರು. ಅವರು ಮೂಲತಃ ಕರ್ಮಯೋಗಿ. ಕೆರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ, ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಅವರು, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಕಡೆಗೆ ಮತ್ತು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿದರು. ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ “ಕಪಿಲಸಿದ್ಧ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ” ಎಂಬ ಅಂಕಿತ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ತ್ರಿವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ “ಯೋಗಿನಾಥ” ಎಂಬ ಅಂಕಿತ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಅವರು ತ್ರಿವಿಧಿ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಯೋಗ ಸಾಧನೆಯ ವಿವರಣೆಗೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

೨.೧ ಮಿಶ್ರ ಸ್ತೋತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಿ: ಒಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ

ಬಳಕೆದಾರರ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ “ಮಿಶ್ರ ಸ್ತೋತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಿ” ಸಿದ್ಧರಾಮರ ಒಂದು ಲಘು ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

• ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಔಚಿತ್ಯ: ‘ಮಿಶ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಹಲವು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಶಿವನ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ, ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಭಾವಲಿಂಗಗಳೆಂಬ ತ್ರಿವಿಧ ಲಿಂಗಗಳ ಸ್ತುತಿ, ಅಷ್ಟಾವರಣಗಳ ಮಹತ್ವ, ಮತ್ತು ಯೋಗದ ವಿವಿಧ ಅಂಗಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಅಲೌಕಿಕ ಅನುಭಾವದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಹಾದಿಯನ್ನು ಇದು ಮಿಶ್ರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
• ರಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸ: ಈ ಕೃತಿಯು ತ್ರಿಪದಿ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ. ಸಿದ್ಧರಾಮರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆಡುಮಾತಿನ ಒರಟುತನಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಲಯಬದ್ಧವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಭೂಯಿಷ್ಠವಾದ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
• ಅಂತರಂಗದ ದನಿ: ಸಿದ್ಧರಾಮರು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಈ ಕೃತಿ ರಚನೆಯಾಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಬಾಹ್ಯ ಆಚರಣೆಗಳಿಗಿಂತ ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗಿನಾಥ’ನಾದ ಶಿವನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

೨.೨ ಬಸವ ಸ್ತೋತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಿ: ಗುರುಭಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ

ಸಿದ್ಧರಾಮರು ಬಸವಣ್ಣನವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಗುರುವಾಗಿ, ತಂದೆಯಾಗಿ, ತಾಯಿಯಾಗಿ ಕಂಡವರು. “ಬಸವಣ್ಣನೇ ತಾಯಿ, ಬಸವಣ್ಣನೇ ತಂದೆ…” ಎಂದು ಹಾಡಿದ ಸಿದ್ಧರಾಮರು, ಬಸವಣ್ಣನವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ ಕೃತಿಯೇ “ಬಸವ ಸ್ತೋತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಿ”.

• ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ: ಇದು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಮಕಾಲೀನರೊಬ್ಬರಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಸ್ತುತಿ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಪಾಲ್ಕುರಿಕೆ ಸೋಮನಾಥನಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೧೬೦ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ) ಇದು ರಚನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.⁵
• ವಿಷಯ: ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ೧೦೮ ತ್ರಿಪದಿಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರನ್ನು ‘ಭಕ್ತಿ ಭಂಡಾರಿ’, ‘ಮಹಾಮಹಿಮ’, ‘ಧರ್ಮೋದ್ಧಾರಕ’ ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ದಾಸೋಹ ತತ್ವ, ನಿರಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಶಿವಶರಣರ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಸಿದ್ಧರಾಮರು ಇಲ್ಲಿ ಮನದುಂಬಿ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ.
• ಪ್ರಭಾವ: ಈ ಕೃತಿಯು ಮುಂದಿನ ಅನೇಕ ಕವಿಗಳಿಗೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಭೀಮಕವಿ, ಷಡಕ್ಷರದೇವ) ಬಸವ ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿತು.

೨.೩ ಸಿದ್ಧರಾಮರ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೊಡುಗೆ

ಸಿದ್ಧರಾಮರು ಕೇವಲ ವಚನಕಾರರಲ್ಲ, ಅವರೊಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವಿ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅವರ ತ್ರಿವಿಧಿಗಳೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ಅವರ ತ್ರಿವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಗಹನವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸರಳವಾದ ರೂಪಕಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ‘ಮಂಗ’ನಿಗೆ (ಕೋತಿ) ಹೋಲಿಸುವುದು, ಸಂಸಾರವನ್ನು ‘ಸಂತೆ’ಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಅವರ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ.

೩. ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ಯೋಗಾಂಗ ತ್ರಿವಿಧಿ: ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆ ಮತ್ತು ಶಿವಯೋಗ

ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಕವಯಿತ್ರಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ರಚಿಸಿದ “ಯೋಗಾಂಗ ತ್ರಿವಿಧಿ”ಯು ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಮೌಲ್ಯಯುತ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಲೌಕಿಕ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ ನಡೆದವಳು.

೩.೧ ಯೋಗಾಂಗ ತ್ರಿವಿಧಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ತೀವ್ರವಾದ ಭಾವೋದ್ವೇಗ, ವಿರಹ ಮತ್ತು ಆರ್ತತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ, “ಯೋಗಾಂಗ ತ್ರಿವಿಧಿ”ಯಲ್ಲಿ ಅವಳೊಂದು ಭಿನ್ನ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಯೋಗಿನಿಯಾಗಿ, ತಾತ್ವಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.

• ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ: ‘ಯೋಗಾಂಗ’ ಎಂದರೆ ಯೋಗದ ಅಂಗಗಳು. ಶಿವಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಕ್ರಮಿಸಬೇಕಾದ ಹಂತಗಳನ್ನು ಈ ಕೃತಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪ: ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೬೬ (ಕೆಲವು ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಇರಬಹುದು) ತ್ರಿಪದಿಗಳಿವೆ.¹² ಇದು ಸುಧಾರಿತ ಸಾಧಕರಿಗೆ (Advanced Sadhakas) ಬರೆದ ಕೈಪಿಡಿಯಂತಿದೆ.
• ಛಂದಸ್ಸು: ಅಕ್ಕನ ತ್ರಿಪದಿಗಳು ಸರ್ವಜ್ಞನ ತ್ರಿಪದಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಸರ್ವಜ್ಞನು ಮಾತ್ರಾಗಣವನ್ನು (ಐದು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣ) ಬಳಸಿದರೆ, ಅಕ್ಕನು ಪ್ರಾಚೀನ ಅಂಶಗಣ ಆಧಾರಿತ ತ್ರಿಪದಿಯನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾಳೆ. ಇದು ಅವಳ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಪರಂಪರೆಯ ಮೇಲಿನ ಹಿಡಿತವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

೩.೨ ಪ್ರಮುಖ ತಾತ್ವಿಕ ವಿಚಾರಗಳು

1. ಅರಿವು ಮತ್ತು ಮರೆವು: ಜೀವನದಲ್ಲಿ ‘ಅರಿವು’ (ಜ್ಞಾನ) ಮತ್ತು ‘ಮರೆವು’ (ಮಾಯೆ/ಅಜ್ಞಾನ)ಗಳ ನಡುವಿನ ನಿರಂತರ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಅಕ್ಕ ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮರೆವು ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದರೆ, ಅರಿವು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
2. ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಯೋಗ: ಭಕ್ತ, ಮಹೇಶ, ಪ್ರಸಾದಿ, ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ, ಶರಣ ಮತ್ತು ಐಕ್ಯ – ಈ ಆರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಏರುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಕ್ಕ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ.
3. ಅಹಂಕಾರದ ವಿಸರ್ಜನೆ: “ನಾನು” ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅಳಿದು “ನೀನು” (ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದೇ ಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ. “ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೊಂದು ಮನೆಯ ಮಾಡಿ ಮೃಗಗಳಿಗಂಜಿದೊಡೆಂತಯ್ಯ?” ಎಂಬಂತಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಲುಗಳು ಈ ಕೃತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅದೇ ವೈಚಾರಿಕ ಪ್ರಬುದ್ಧತೆ ಈ ತ್ರಿವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

೪. ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳ ತ್ರಿವಿಧಿ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಕೈವಲ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯ ಹಾದಿ

೧೫ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೫೦೦) ಜೀವಿಸಿದ್ದ ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಕೈವಲ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ’ ಅಥವಾ ‘ಅನುಭಾವ ಸಾಹಿತ್ಯ’ದ ಹರಿಕಾರರು. ಅವರು ಮೂಲತಃ ಒಬ್ಬ ಪಾಳೆಯಗಾರ ರಾಜರಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಶಿವಯೋಗಿಯಾದರು. ಅವರು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ವೀರಶೈವ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.

೪.೧ ಅರವತ್ತುಮೂರು ಪುರಾತನರ ತ್ರಿವಿಧಿ (ಪುರಾತನರ ತ್ರಿವಿಧಿ)

ಇದು ನಿಜಗುಣರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

• ವಸ್ತು: ತಮಿಳುನಾಡಿನ ೬೩ ನಾಯನಾರರು (ಶಿವಶರಣರು) ಅಥವಾ ‘ಪುರಾತನರು’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಶಿವಭಕ್ತರ ಜೀವನ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪವಾಡಗಳನ್ನು ಈ ಕೃತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರೂ ಕೂಡ “ಎನ್ನನಿತ್ತೇಟು ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವಾ, ಪುರಾತನರ ಪಾದವ ತೋರಿ ಬದುಕಿಸಯ್ಯ” ಎಂದು ಇವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಿಜಗುಣರು ಆ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.
• ರಚನೆ: ಇದು ೭೭ ತ್ರಿಪದಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತ್ರಿಪದಿಯೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಶರಣನ ಭಕ್ತಿಯ ಪರಿಯನ್ನು ರಸವತ್ತಾಗಿ ಬಣ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕಣ್ಣಪ್ಪನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು “ಮೃಡನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರುಜೆಯಡರಿತೆಂದತಿ ಭೀತಿ ವಿಡಿದು ನಿಜಲೋಚನವಿತ್ತ ಕನ್ನಪ್ಪ…” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.¹⁵
• ಉದ್ದೇಶ: ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಕ್ತರು ಈ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಭಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಹಾಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಇದನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

೪.೨ ಅನುಭವಸಾರ (ತ್ರಿಪದಿ)

ನಿಜಗುಣರ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿ “ಅನುಭವಸಾರ”. ಇದು ವೇದಾಂತ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುವ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೂಡ ತ್ರಿಪದಿ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ.

• ವಿಷಯ: ಆತ್ಮ, ಪರಮಾತ್ಮ, ಜಗತ್ತು, ಮಾಯೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ – ಈ ಐದು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಇಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ೮ ಸಂಧಿಗಳಿದ್ದು, ಒಟ್ಟು ೩೫ ತ್ರಿಪದಿಗಳಿವೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳು ಹೇಳಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳು ಇದು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಗ್ರಂಥ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆ.

೪.೩ ಕೈವಲ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿವಿಧಿ ಪ್ರಭಾವ

ನಿಜಗುಣರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿ “ಕೈವಲ್ಯ ಪದ್ಧತಿ” (ಹಾಡುಗಬ್ಬ). ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಹಾಡುಗಳು ರಾಗ-ತಾಳಬದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ರಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪದಿಯ ಲಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ‘ತತ್ವಪದ’ ಸಾಹಿತ್ಯ ಬೆಳೆಯಲು ಬುನಾದಿಯಾಯಿತು.

೫. ಮೈಲಾರ ಬಸವಲಿಂಗ ಶರಣರ ಗುರುಕರುಣ ತ್ರಿವಿಧಿ

೧೮ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೭೪೦-೧೮೦೦) ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೈಲಾರದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿದ್ದ ಮೈಲಾರ ಬಸವಲಿಂಗ ಶರಣರು ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಅನುಭಾವಿ ಮತ್ತು ಕವಿ. ಇವರು ರಚಿಸಿದ “ಗುರುಕರುಣ ತ್ರಿವಿಧಿ”ಯು ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

೫.೧ ಕೃತಿಯ ಸಮಗ್ರ ಪರಿಚಯ

• ರಚನೆ: ಈ ಕೃತಿಯು ಬರೋಬ್ಬರಿ ೩೩೩ ತ್ರಿಪದಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ತ್ರಿವಿಧಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.
• ವಿಷಯ: ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ, ಇದು “ಗುರುವಿನ ಕರುಣೆ”ಯನ್ನು (ಅನುಗ್ರಹ) ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ಗುರು’ವಿಗೆ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನವಿದೆ. “ಗುರುವಿನ ಗುಲಾಮನಾಗುವ ತನಕ ದೊರೆಯದಣ್ಣ ಮುಕುತಿ” ಎಂಬ ದಾಸರ ವಾಣಿಯಂತೆ, ಮೈಲಾರ ಬಸವಲಿಂಗರು ಇಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಮೂಲಕವೇ ಲಿಂಗದೀಕ್ಷೆ, ಅರಿವು ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.
• ಗೇಯತೆ: ಈ ಕೃತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಗೇಯ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ವಿವಿಧ ರಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪಠಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

೫.೨ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನ

ಮೈಲಾರ ಬಸವಲಿಂಗ ಶರಣರ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳಿವೆ:

1. ಷಟ್ಸ್ಥಲ ನಿರಾಭಾರ ವೀರಶೈವ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ಇದು ‘ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ’ಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ಭಾರವಾದ ಕೃತಿ.
2. ಗುರುಕರುಣ ತ್ರಿವಿಧಿ: ಇದು ‘ತ್ರಿಪದಿ’ಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಭಾವಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಸ್ತರದ ಜನರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತಿದೆ.
3. ಶಿವಾನುಭವ ದರ್ಪಣ: ಇದು ಹಾಡುಗಳ (ಸ್ವರವಚನ) ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಹಾಡಲು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ.

ಈ ಮೂರು ಕೃತಿಗಳು ಒಂದೇ ತತ್ವವನ್ನು (ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತ) ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ತರದ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಲು ಬಳಸಿದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಾಹಕಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.

೬. ಮುಪ್ಪಿನ ಷಡಕ್ಷರಿ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕವಿಗಳ ತ್ರಿವಿಧಿಗಳು

೬.೧ ಮುಪ್ಪಿನ ಷಡಕ್ಷರಿಯ ತ್ರಿವಿಧಿಗಳು

೧೬ನೆಯ ಶತಮಾನದ (ಸು. ೧೫೦೦) ಮುಪ್ಪಿನ ಷಡಕ್ಷರಿ ಒಬ್ಬ ಸಹಜ ಕವಿ. ಇವರು ತಮ್ಮ “ಸ್ವರವಚನ” ಅಥವಾ “ಸುಳಾದಿ”ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. “ತಿರುಕನ ಕನಸು” (ಮೆರೆಯುತಿದ್ದ ಭಾಗ್ಯವೆಲ್ಲ…) ಇವರ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ರಚನೆ.²⁰ ಆದರೆ, ಇವರು ತ್ರಿಪದಿ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ತತ್ವಪದಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.

• ಇವರ ತ್ರಿವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಬೋಧನೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. “ನನಗೇತಕೆ ಬಡತನ, ನನಗೇತಕೆ ಸಿರಿತನ, ಹರನೊಲಿದ ಬಳಿಕ…” ಎಂಬಂತಹ ಭಾವನೆಗಳು ಇವರ ತ್ರಿವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
• ಇವರ ತ್ರಿವಿಧಿಗಳು ಛಂದಸ್ಸಿಗಿಂತ ರಾಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ರಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿ ಹಾಡಬಹುದು.

೬.೨ ಸರ್ಪಭೂಷಣ ಶಿವಯೋಗಿ (೧೮ನೆಯ ಶತಮಾನ)

ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಸರ್ಪಭೂಷಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು “ಕೈವಲ್ಯ ಕಲ್ಪವಲ್ಲರಿ” ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಹಾಡುಗಬ್ಬವಾಗಿದ್ದರೂ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪದ್ಯಗಳು ತ್ರಿಪದಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇವರು ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸೇರಿದವರು. ಇವರ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ವೀರಶೈವ ತತ್ವಗಳ ಅಪರೂಪದ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

೬.೩ ಗುಮ್ಮಳಾಪುರದ ಸಿದ್ಧಲಿಂಗ ಯತಿ

ಇವರು ಎಡೆಯೂರು ತೋಂಟದ ಸಿದ್ಧಲಿಂಗ ಯತಿಗಳ ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸೇರಿದವರು ಮತ್ತು “ಶೂನ್ಯ ಸಂಪಾದನೆ”ಯ ಸಂಕಲನಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.

• ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ತ್ರಿವಿಧಿ: ಇವರು ರಚಿಸಿದ “ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ತ್ರಿವಿಧಿ”ಯಲ್ಲಿ ೩೭ ಪದ್ಯಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ತಮ್ಮ ಗುರುವಾದ ತೋಂಟದ ಸಿದ್ಧಲಿಂಗರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

೬.೪ ಹೆಜ್ಜಿಗೆ ಲಿಂಗಣ್ಣನ ಅತಿಭಕ್ತನ ತ್ರಿವಿಧಿ

ಹೆಜ್ಜಿಗೆ ಲಿಂಗಣ್ಣ ಎಂಬ ಕವಿ “ಅತಿಭಕ್ತನ ತ್ರಿವಿಧಿ” ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಶೀರ್ಷಿಕೆಯೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ, ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ‘ಅತಿಭಕ್ತ’ನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅನುಭವಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

೬.೫ ನಂದಿಯ ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ತ್ರಿವಿಧಿ

ನಂದಿ ಎಂಬ ಕವಿ (ಸು. ೧೬೫೦) “ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ತ್ರಿವಿಧಿ” (೫೫ ಪದ್ಯಗಳು) ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಕೂಡ ಎಡೆಯೂರು ಸಿದ್ಧಲಿಂಗೇಶ್ವರರ ಸ್ತುತಿಯಾಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಹೆಸರಿನ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕವಿಗಳು ರಚಿಸಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ (ಗುಮ್ಮಳಾಪುರದ ಸಿದ್ಧಲಿಂಗ ಮತ್ತು ನಂದಿ).

೭. ತ್ರಿವಿಧಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಛಂದೋವಿನ್ಯಾಸ: ಅಂಶಗಣದಿಂದ ಮಾತ್ರಾಗಣದವರೆಗೆ

ತ್ರಿವಿಧಿ ಅಥವಾ ತ್ರಿಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ವಿಕಾಸವು ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.

1. ಅಂಶಗಣ ತ್ರಿಪದಿ: ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಶಾಸನಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ತ್ರಿಪದಿಯು ‘ಅಂಶಗಣ’ ಆಧಾರಿತವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ, ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಲಯ (ತಾಳ) ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಹ್ಮಗಣ, ವಿಷ್ಣುಗಣ ಮತ್ತು ರುದ್ರಗಣಗಳ ಜೋಡಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು.
2. ಮಾತ್ರಾಗಣ ತ್ರಿಪದಿ: ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸರ್ವಜ್ಞನ ಕಾಲಕ್ಕೆ (೧೬-೧೭ನೆಯ ಶತಮಾನ), ತ್ರಿಪದಿಯು ‘ಮಾತ್ರಾಗಣ’ಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿಕೊಂಡಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾತ್ರೆಗಳಿರಬೇಕು (ಉದಾ: ೨೦, ೨೦, ೧೨ ಮಾತ್ರೆಗಳು).

• ೧ನೇ ಸಾಲು: ೪ ಗಣಗಳು (೨೦ ಮಾತ್ರೆಗಳು)
• ೨ನೇ ಸಾಲು: ೪ ಗಣಗಳು (೨೦ ಮಾತ್ರೆಗಳು)
• ೩ನೇ ಸಾಲು: ೩ ಗಣಗಳು (೧೨ ಮಾತ್ರೆಗಳು)

3. ತ್ರಿವಿಧಿಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಸಿದ್ಧರಾಮ, ನಿಜಗುಣ ಮತ್ತು ಮೈಲಾರ ಬಸವಲಿಂಗರ ತ್ರಿವಿಧಿಗಳು ಈ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಿ, ಹಾಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ‘ಗೇಯಗಣ’ಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಬರೀ ಓದುವ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲ, ಹಾಡುವ ‘ಪದ’ಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

೮. ತೀರ್ಮಾನ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿವಿಧಿ’ ಪ್ರಕಾರವು ಕೇವಲ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಪ್ರಯೋಗವಲ್ಲ; ಅದು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಹರಿದು ಬಂದ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರವಾಹ. ೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರಾಮ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯವರು ಹಚ್ಚಿದ ಈ ದೀಪವನ್ನು, ೧೫ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಪ್ರಖರಗೊಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ೧೮ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೈಲಾರ ಬಸವಲಿಂಗರು ಮನೆಮನೆಗೆ ತಲುಪಿಸಿದರು.

ಈ ಕೃತಿಗಳ ಸಮಗ್ರ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ನಮಗೆ ತಿಳಿದುಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳೆಂದರೆ:

1. ಸಮನ್ವಯ: ಸಂಸ್ಕೃತದ ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದ ವೀರಶೈವ ತತ್ವಗಳ ಸಮನ್ವಯಕ್ಕೆ ತ್ರಿವಿಧಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾಧ್ಯಮವಾಯಿತು.
2. ಸರಳತೆ: ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ, ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮತ್ತು ಹಾಡುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಈ ಪ್ರಕಾರವು ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.
3. ವೈವಿಧ್ಯ: ಸ್ತೋತ್ರ (ಮಿಶ್ರ ಸ್ತೋತ್ರ), ಚರಿತ್ರೆ (ಪುರಾತನರ ತ್ರಿವಿಧಿ), ಯೋಗ (ಯೋಗಾಂಗ ತ್ರಿವಿಧಿ) ಮತ್ತು ಗುರುಸ್ತುತಿ (ಗುರುಕರುಣ ತ್ರಿವಿಧಿ) ಹೀಗೆ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಈ ಛಂದಸ್ಸು ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಹೀಗಾಗಿ, “ಮಿಶ್ರ ಸ್ತೋತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಿ”ಯಂತಹ ಕೃತಿಗಳು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಕನ್ನಡದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಕುರುಹುಗಳಾಗಿವೆ.

ಅನುಬಂಧ ೧: ಪ್ರಮುಖ ತ್ರಿವಿಧಿ ಕೃತಿಗಳ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃಗಳ ಪಟ್ಟಿ

ಕ್ರ.ಸಂ.	ಕೃತಿಯ ಹೆಸರು	ಕರ್ತೃ	ಕಾಲ (ಸುಮಾರು)	ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯ
೧	ಮಿಶ್ರ ಸ್ತೋತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಿ	ಸಿದ್ಧರಾಮ	೧೨ನೇ ಶತಮಾನ	ಶಿವ, ಲಿಂಗ, ಜಂಗಮ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಾವರಣಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಸ್ತುತಿ. ಯೋಗದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ.
೨	ಬಸವ ಸ್ತೋತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಿ	ಸಿದ್ಧರಾಮ	೧೨ನೇ ಶತಮಾನ	ಬಸವಣ್ಣನವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯ ಗುಣಗಾನ. (೧೦೮ ಪದ್ಯಗಳು).
೩	ಯೋಗಾಂಗ ತ್ರಿವಿಧಿ	ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ	೧೨ನೇ ಶತಮಾನ	ಶಿವಯೋಗದ ವಿವಿಧ ಅಂಗಗಳ (ಹಂತಗಳ) ವಿವರಣೆ. ಅರಿವು-ಮರೆವಿನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ.
೪	ಪುರಾತನರ ತ್ರಿವಿಧಿ	ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿ	೧೫ನೇ ಶತಮಾನ	೬೩ ತಮಿಳು ನಾಯನಾರರ (ಶಿವಶರಣರ) ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ. (೭೭ ಪದ್ಯಗಳು).
೫	ಅನುಭವಸಾರ (ತ್ರಿಪದಿ ಭಾಗ)	ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿ	೧೫ನೇ ಶತಮಾನ	ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ವೀರಶೈವ ತತ್ವಗಳ ಸಾರಸಂಗ್ರಹ.
೬	ಮುಪ್ಪಿನ ಷಡಕ್ಷರಿ ತ್ರಿವಿಧಿ	ಮುಪ್ಪಿನ ಷಡಕ್ಷರಿ	೧೬ನೇ ಶತಮಾನ	ವೈರಾಗ್ಯ, ಸಂಸಾರ ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಶಿವಭಕ್ತಿಯ ಬೋಧನೆ.
೭	ಗುರುಕರುಣ ತ್ರಿವಿಧಿ	ಮೈಲಾರ ಬಸವಲಿಂಗ	೧೮ನೇ ಶತಮಾನ	ಗುರುತತ್ವದ ಮಹತ್ವ, ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದ ವರ್ಣನೆ. (೩೩೩ ಪದ್ಯಗಳು).
೮	ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ತ್ರಿವಿಧಿ	ಗುಮ್ಮಳಾಪುರದ ಸಿದ್ಧಲಿಂಗ	೧೬ನೇ ಶತಮಾನ	ತೋಂಟದ ಸಿದ್ಧಲಿಂಗ ಯತಿಗಳ ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ಪವಾಡಗಳ ವರ್ಣನೆ. (೩೭ ಪದ್ಯಗಳು).
೯	ಅತಿಭಕ್ತನ ತ್ರಿವಿಧಿ	ಹೆಜ್ಜಿಗೆ ಲಿಂಗಣ್ಣ	ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟ	ಭಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳು.
೧೦	ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ತ್ರಿವಿಧಿ	ನಂದಿ	೧೭ನೇ ಶತಮಾನ	ಎಡೆಯೂರು ಸಿದ್ಧಲಿಂಗೇಶ್ವರರ ಸ್ತುತಿ. (೫೫ ಪದ್ಯಗಳು).
೧೧	ಕೈವಲ್ಯ ಕಲ್ಪವಲ್ಲರಿ	ಸರ್ಪಭೂಷಣ ಶಿವಯೋಗಿ	೧೮ನೇ ಶತಮಾನ	ಹಾಡುಗಬ್ಬವಾಗಿದ್ದರೂ ತ್ರಿಪದಿ ಶೈಲಿಯ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಯೋಗ.

ಈ ಪಟ್ಟಿಯು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಧಿ ಪ್ರಕಾರವು ಎಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.