ದಾಸೋಹ

ದಾಸೋಹ ತತ್ವ

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಚಳುವಳಿಯು ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ, ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉನ್ನತಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಸಮಸಮಾಜದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕನಸನ್ನು ಬಿತ್ತಿದ ಬಸವಾದಿ ಶರಣರು, ಭಕ್ತಿ, ಶ್ರಮ, ಮತ್ತು ಹಂಚುವಿಕೆಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಮನುಕುಲಕ್ಕೆ ನೀಡಿದರು. ಈ ಚಿಂತನಾ ಕ್ರಮದ ಅತಿಮುಖ್ಯವಾದ ಮೂರು ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳೆಂದರೆ ‘ಕಾಯಕ’, ‘ದಾಸೋಹ’ ಮತ್ತು ‘ಅರಿವು’. ಇವು ಅಂದಿನ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಸಮಾಜವನ್ನು ಬೇರುಮಟ್ಟದಿಂದ ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿ, ಸಮಾನತೆಯ ಹೊಸ ಭಾಷ್ಯವನ್ನು ಬರೆದವು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಶೋಧನಾ ವರದಿಯು ಶರಣ ಸಾಹಿತ್ಯ, ವಚನ ವಾಙ್ಮಯ, ಹಾಗೂ ಹಳಗನ್ನಡ-ನಡುಗನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಪದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ, ಅದರ ತಾತ್ವಿಕ ಮಹೋನ್ನತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಯಾಮಗಳು ಹಾಗೂ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಸ್ತೃತ ಬಳಕೆಯ ಕುರಿತು ಆಳವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

೧. ಪದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಮೂಲ [Etymology & Origin of Concept]

‘ದಾಸೋಹ’ ಪದದ ನಿಷ್ಪತ್ತಿ [Etymology]

‘ದಾಸೋಹ’ ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪದವು ಸಂಸ್ಕೃತದ ‘ದಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಅಹಂ’ [Aham – I am] ಎಂಬೆರಡು ಪದಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ (ದಾಸ + ಅಹಂ = ದಾಸೋಹಂ). ಇದರ ಅಕ್ಷರಶಃ ಅರ್ಥ “ನಾನು ನಿನ್ನ ಸೇವಕ” ಅಥವಾ “ನಾನು ಸಮಾಜದ ದಾಸ” ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬಾಲಿ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ, “ದಾಸೋಹಿಯಾದವನು ತಾನೊಬ್ಬ ಸಮಾಜದ ಸೇವಕನೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು”. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದವಲ್ಲ; ಅದೊಂದು ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ನಿಲುವು, ನಿರಹಂಭಾವದ ಮನೋಸ್ಥಿತಿ [Egoless Mindset] ಹಾಗೂ ತನ್ನ ದುಡಿತದ ಫಲವನ್ನು ಸಮಾಜದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಮರ್ಪಣಾ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಈ ಪದವು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕಲ್ಯಾಣದ ಅನುಭವ ಮಂಟಪವೆಂಬ ಟಂಕಸಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಾಗಿ ಹೊರಬಂದ, ಆಧುನಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಬಲ್ಲ ವಿಶಿಷ್ಟಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ.

ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ‘ಸೋಹಂ’, ಶೈವದ ‘ಶಿವೋಹಂ’ ಮತ್ತು ಶರಣರ ‘ದಾಸೋಹ’

ಭಾರತೀಯ ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ “ಸೋಽಹಂ” [ಸಃ + ಅಹಂ = ಅವನೇ ನಾನು / I am He] ಹಾಗೂ ಶೈವ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ “ಶಿವೋಽಹಂ” ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿವೆ. ವೇದಾಂತದ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಸಾಧಕನು ತನ್ನೆಲ್ಲ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದೂರೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಸ್ವರೂಪ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ತಾನೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಅಥವಾ ತಾನೇ ಶಿವ ಎಂಬ “ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ” ಭಾವವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಆದರೆ, ಬಸವಾದಿ ಶರಣರು ಈ ವೇದಾಂತದ ನಿಲುವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಟುವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು. ಶರಣರ ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, “ನಾನೇ ದೇವರು” ಅಥವಾ “ನಾನೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ” ಎಂಬ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ‘ಅಹಂಕಾರ’ [Ego] ಮತ್ತು ಹಮ್ಮು-ಬಿಮ್ಮು ಅಡಗಿದೆ. ಶರಣರು ಅಹಂಕಾರದ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖವಾಗಬಹುದಾದ ಈ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ ‘ದಾಸೋಹಂ’ ಬೇರೆ ಮತ್ತು ‘ದಾಸೋಹ’ ಬೇರೆ. ಈ ತಾತ್ವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ವಿಕಾಸವನ್ನು ಕೆಳಗಿನ ಕೋಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ:

ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ [Philosophical Concept]ಮೂಲ ಪರಂಪರೆತಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥ [Philosophical Meaning]ಶರಣರ ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿಮರ್ಶೆ
ಸೋಹಂಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು / ವೇದಾಂತ [Upanishads / Vedanta]ಅವನೇ ನಾನು [I am He]. ಷಟ್‌ಸ್ಥಲದ ‘ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲ’ದಲ್ಲಿ ಇದು ಅದ್ವೈತ ಭಾವವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.ಇದು ಅಂತರಂಗದ ಮದ [Internal arrogance]. ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ ದೇವರೆಂಬ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.
ಶಿವೋಹಂಶೈವ / ಆಗಮ ಪರಂಪರೆಶಿವನೇ ನಾನು. ಆದಿ ಶಂಕರರ ನಿರ್ವಾಣ ಷಟ್ಕದಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ.ಇದು ಬಹಿರಂಗದ ಮದ [External arrogance]. ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮಾಜದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ದಾಸೋಹಂಲಿಂಗಾಯತ / ಶರಣ ಪರಂಪರೆ (ಭಕ್ತಸ್ಥಲ)ನಾನು ಹರನ/ದೇವರ ದಾಸ [I am your servant]. ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ದೇಹಕೇಂದ್ರಿತ ಹಾಗೂ ದ್ವೈತ ಭಾವ.ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅಳಿಸಿ ದೇವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ದಾಸ ಎನ್ನುವ ಭಾವನೆ ಶರಣ ಸ್ಥಲವಲ್ಲ.
ದಾಸೋಹಲಿಂಗಾಯತ / ಶರಣ ಪರಂಪರೆ (ಶರಣಸ್ಥಲ)ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿನ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ತನ್ನ ಮೇಲಿದೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಿರುವ ಕಸುವು.‘ದಾಸೋಹಂ’ ಎನ್ನುವ ದೇಹಕೇಂದ್ರಿತ ತತ್ವವನ್ನು ಸಮಾಜಮುಖಿಯಾಗಿಸಿದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ರೂಪ. ಇದು ದ್ವೈತ-ಅದ್ವೈತಗಳೆರಡನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಿಲುವು.

ಮೇಲಿನ ಕೋಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುವಂತೆ, ಸೋಹಂ/ಶಿವೋಹಂ > ದಾಸೋಹಂ > ದಾಸೋಹ ಎಂಬುದು ಒಂದು ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿಕಾಸದ ಹಾದಿಯಾಗಿದೆ [Path of Philosophical Evolution]. ‘ದಾಸೋಹಂ’ ಎನ್ನುವ ದೇಹಕೇಂದ್ರಿತ ತತ್ವವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮಾಜಮುಖಿಯಾಗಿಸಿದರದುವೇ ‘ದಾಸೋಹ’. ಷಟ್‌ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದಾಗ, ಭಕ್ತಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹಂ (ದ್ವೈತ ಭಾವ) ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಸೋಹಂ (ಅದ್ವೈತ) ಭಾವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ದಾಸೋಹ ಭಾವವು ಇವೆರಡನ್ನೂ ಮೀರಿದ್ದು; ಇದುವೇ ಶರಣ ಸ್ಥಲ. ಹರನಿಗೋ ಹರಿಗೋ ದಾಸ ಅನ್ನೋ ಭಾವನೆ ಶರಣ ಸ್ಥಲವಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ಈ ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿನ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ತನ್ನ ಮೇಲಿದೆ ಅನ್ನೋ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಿರುವ ಕಸುವು (ಶಕ್ತಿ) ಶರಣ ಸ್ಥಲವಾಗಿದೆ.

ಸಿದ್ಧರಾಮೇಶ್ವರರು ತಮ್ಮ ವಚನದಲ್ಲಿ, “ಸೋಽಹಂ ಎಂಬುದು ಅಂತರಂಗದ ಮದ, ಶಿವೋಽಹಂ ಎಂಬುದು ಬಹಿರಂಗದ ಮದ, ಈ ದ್ವಂದ್ವವನಳಿಸಿ ದಾಸೋಹಂ ಎಂದೆನಿಸಯ್ಯಾ” ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಂತೆಯೇ ಬಸವಣ್ಣನವರು “ಜನ್ಮ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೀಯದೆ, ಸೋಽಹಂ ಎಂದೆನಿಸದೆ ದಾಸೋಹಂ ಎಂದೆನಿಸಯ್ಯ” ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ವೇದಾಂತದ ಅಹಂ-ಕೇಂದ್ರಿತ [Ego-centric] ಮುಕ್ತಿಗಿಂತ ಸಮಾಜ-ಕೇಂದ್ರಿತ ದಾಸೋಹವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೇರಿಸಿದರು.

೧೬ ಬಗೆಯ ದಾನಗಳು (ಷೋಡಶ ದಾನ) ಮತ್ತು ದಾಸೋಹದ ನಡುವಿನ ತಾತ್ವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಭಾರತೀಯ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ದಾನ’ [Charity] ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಅನ್ನದಾನ, ಕನ್ಯಾದಾನ, ಭೂದಾನ, ಗೋದಾನ, ದೀಪದಾನ, ಸುವರ್ಣದಾನ ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು ಹದಿನಾರು (೧೬) ಬಗೆಯ ‘ಷೋಡಶ ದಾನ’ಗಳನ್ನು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ವಿಧಿಸಿದ್ದವು. ಆದರೆ, ದಾನ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹದ ನಡುವೆ ಕೇವಲ ಭೌತಿಕವಲ್ಲ, ಮಾನಸಿಕ ಹಾಗೂ ಗುಣಾತ್ಮಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ [Psychological and Qualitative differences]:

  • ಅಹಂಕಾರದ ಲೇಪ (Ego and Expectation): ದಾನದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಕೊಟ್ಟೆ’ ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರ ತನಗೆ ಪುಣ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬೇಕೆಂಬ ಸ್ವಾರ್ಥ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇರುತ್ತದೆ. ದಾನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
  • ತಾರತಮ್ಯದ ಸೃಷ್ಟಿ (Creation of Discrimination): ದಾನ ಕೊಡುವವನ ಕೈ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆತನಲ್ಲಿ ದರ್ಪವಿರುತ್ತದೆ; ಪಡೆಯುವವನ ಕೈ ಕೆಳಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆತನಲ್ಲಿ ದೈನೇಸಿ ದೈನ್ಯ, ಕೀಳರಿಮೆ [Inferiority complex] ಹಾಗೂ ಋಣಭಾರ ಇರುತ್ತದೆ.

ಬಸವಾದಿ ಶರಣರು ಈ ದಾನದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ‘ದಾಸೋಹ’ವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ (ಅಹಂ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾನು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ (ಅಥವಾ ಸಮಾಜದ) ಸೊತ್ತನ್ನು ಮರಳಿ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ವಿತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ‘ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರ’ [Mere Instrument] ಎಂಬ ನಮ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿ ಕೊಡುವ-ಕೊಳ್ಳುವ ಇಬ್ಬರೂ ಶಿವಸ್ವರೂಪಿಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಶರಣರು ಈ ೧೬ ಬಗೆಯ ವೈದಿಕ ದಾನಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಅನ್ನ, ಅಕ್ಷರ, ಮತ್ತು ಅರಿವು ಎಂಬ ಮೂರು ವಾಸ್ತವಿಕ ದಾಸೋಹಗಳನ್ನು ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ತಂದರು.

೨. ದಾಸೋಹದ ವಿವಿಧ ಸ್ವರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಷಟ್‌ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಕಾಸ

ದಾಸೋಹವೆಂಬುದು ಕೇವಲ ಭೌತಿಕ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಮನುಷ್ಯನ ಸರ್ವತೋಮುಖ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಜೀವನವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.

ಷಟ್‌ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹದ ವಿಕಾಸ

ಲಿಂಗಾಯತ ದರ್ಶನದ ಮೂಲಾಧಾರವಾದ ‘ಷಟ್‌ಸ್ಥಲ’ (ಆರು ಹಂತಗಳು: ಭಕ್ತ, ಮಹೇಶ, ಪ್ರಸಾದಿ, ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ, ಶರಣ, ಐಕ್ಯ) ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಮೇಲೇರುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ, ಆತ ಮಾಡುವ ‘ದಾಸೋಹ’ದ ಸ್ವರೂಪವೂ ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸೊಗಸಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ:

  • ಭಕ್ತಿ ದಾಸೋಹ: ‘ಭಕ್ತ’ ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿರುವ ಸಾಧಕನು ದೈಹಿಕ ಶ್ರಮದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ್ದನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದು. ಇದು ಆರಂಭಿಕ ಹಂತ.
  • ಯುಕ್ತಿ ದಾಸೋಹ: ‘ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ’ ಅಥವಾ ‘ಯೋಗಿ’ (ಯುಕ್ತ) ಸ್ಥಲವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ, ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಚಿತ್ತೈಕಾಗ್ರತೆ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗದ ಅರಿವನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಧಾರೆ ಎರೆಯುವುದು.
  • ಮಮಕಾರ ದಾಸೋಹ: ಅಂತಿಮವಾದ ‘ಐಕ್ಯ’ ಸ್ಥಲವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ, ಸಾಧಕನು ತನ್ನೊಳಗಿನ ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಮಮಕಾರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಳಿಸಿಹಾಕಿ, ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಬಯಲಾಗುವ ಶೂನ್ಯಸ್ಥಿತಿಯ ದಾಸೋಹ ಇದಾಗಿದೆ.

ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹ: ಅನ್ನ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅರಿವು (ಜ್ಞಾನ)

ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲ್ಯಾಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶರಣರು ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡಿದರು. ಅನ್ನ, ಅಕ್ಷರ, ಅರಿವು (ಹಾಗೂ ಆಶ್ರಯ) ಗಳೆಂಬವು ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ಮಂದಿಗೂ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಬೇಕಿರುವಂತಹವು. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬೇರೆ ಏನಿರುತ್ತೋ ಇಲ್ಲವೋ ಇವಂತೂ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಳುವಾಗಿ (ಸುಲಭವಾಗಿ) ಸಿಗಬೇಕು. ಆಗಲೇ ಈ‌ ನಾಡು ನಾಡವರ ನಲಿವು, ಒಲವು ಮತ್ತು ಚೆಲುವು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಕೂಡಣಕ್ಕೆ (ಸಮಾಜಕ್ಕೆ) ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಕಡ್ಡಾಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತಲುಪಿಸುವುದೇ ‘ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹ’ದ ಪರಮ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.

ಶರಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹದ ಪಾತ್ರವೆಷ್ಟು ಹಿರಿದು ಎಂಬುದನ್ನು ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮ ಈ ವಚನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾಗಿ ಸಾರಿದ್ದಾರೆ:

“ಶಾಸ್ತ್ರಘನವೆಂಬೆನೆ ಕರ್ಮವ ಭಜಿಸುತ್ತಿದೆ.

ವೇದ ಘನವೆಂಬೆನೆ ಪ್ರಾಣವಧೆಯ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ.

ಶ್ರುತಿ ಘನವೆಂಬೆನೆ ಮುಂದಿಟ್ಟು ಅರಸುತ್ತಿದೆ.

ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ನೀವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ,

ತ್ರಿವಿಧದಾಸೋಹ ದಲಲ್ಲದೆ ಕಾಣಬಾರದು ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವನ.”

ಈ ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹದ ಆಯಾಮಗಳು ಹೀಗಿವೆ:

  • ಅನ್ನ ದಾಸೋಹ: ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಥಮ ಅಗತ್ಯವಾದ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸುವುದು. ಇದು ಕೇವಲ ಆಹಾರ ವಿತರಣೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸಹಪಂಕ್ತಿ ಭೋಜನದ [Inter-dining] ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯರ ನಡುವಿನ ಅಂತರ, ಜಾತಿ-ಮತಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿತ್ತು.
  • ಅಕ್ಷರ ದಾಸೋಹ [Educational Charity]: ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳು ಕೇವಲ ಮೇಲ್ವರ್ಗದ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ಬಲ್ಲವರ ಸೊತ್ತಾಗಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ತಳಸಮುದಾಯದವರಿಗೂ ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಹಂಚಲಾಯಿತು. ಇದು ಸಮಾಜದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ವಿಕಾಸಕ್ಕೆ [Intellectual empowerment] ಕಾರಣವಾಯಿತು.
  • ಅರಿವು ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನ ದಾಸೋಹ: ಅನ್ನದಾಸೋಹವು ದೈಹಿಕ ಹಸಿವನ್ನು ಇಂಗಿಸಿದರೆ, ಅರಿವಿನ ದಾಸೋಹವು ಅಂತರಂಗದ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ ಜ್ಞಾನದ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುವುದೇ ಅರಿವಿನ ದಾಸೋಹದ ಪರಮೋದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.

ತನು ದಾಸೋಹ, ಮನ ದಾಸೋಹ, ಧನ ದಾಸೋಹ

ಶರಣರ ದಾರ್ಶನಿಕ ನಿಲುವಿನಂತೆ, ನಿಜವಾದ ದಾಸೋಹವು ಕೇವಲ ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಬಾರದು. ತನು-ಮನ-ಧನಗಳನ್ನು ಗುರು-ಲಿಂಗ-ಜಂಗಮಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಶರಣರ ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹದ ಮೂಲ ಸಿದ್ಧಾಂತ.

  • ತನು ದಾಸೋಹ: ಭೌತಿಕ ಶರೀರವನ್ನು ಸಮಾಜದ ಸೇವೆಗಾಗಿ, ಕಾಯಕಕ್ಕಾಗಿ ಸವೆಸುವುದು. ಇದು ತನ್ನ ಭೌತಿಕ ಶ್ರಮವನ್ನು ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಮುಡಿಪಾಗಿಡುವುದರ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
  • ಮನ ದಾಸೋಹ: ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಶ್ಮಲಗಳನ್ನು, ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಿ, ಅದನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು.
  • ಧನ ದಾಸೋಹ: ಕಾಯಕದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಡಿಡದೆ, ಜಂಗಮಕ್ಕೆ (ಅಂದರೆ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ) ಮರಳಿಸುವುದು. ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಒಡೆತನವನ್ನು ಸಾಧಿಸದಿರುವುದೇ ಧನ ದಾಸೋಹ.ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವುದರ ಕಠಿಣತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, “ತನುವ ಗೆಲಲರಿಯದೆ, ಮನವ ಗೆಲಲರಿಯದೆ, ಧನವ ಗೆಲಲರಿಯದೆ ಭ್ರಮೆಗೊಂಡಿತ್ತು ಲೋಕವೆಲ್ಲವು” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಸವೆಸಿದ ಬಸವಣ್ಣನವರನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ತ್ರಿಕಾಲ ದಾಸೋಹದ ಕಲ್ಪನೆ

ದಾನವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೋ ಒಮ್ಮೆ, ಹಬ್ಬ-ಹರಿದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಮಾತ್ರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶರಣರ ದಾಸೋಹ ಹಾಗಲ್ಲ; ಅದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ—ಹೀಗೆ ದಿನದ ಮೂರೂ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ‘ತ್ರಿಕಾಲ ದಾಸೋಹ’ವಾಗಿದೆ. ಇದು ಶರಣರ ದಾಸೋಹದ ಬದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

೩. ಶರಣರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹದ ಪಾತ್ರ

ಬಸವಣ್ಣನವರ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಕಾಯಕ-ದಾಸೋಹ-ಅರಿವಿನ ತಾತ್ವಿಕ ಸಮನ್ವಯ

ಬಸವಣ್ಣನವರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರುವಷ್ಟೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವರು ಕಲ್ಯಾಣದ ಕಲಚೂರಿ ದೊರೆ ಬಿಜ್ಜಳನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಭಂಡಾರಿ’ಯಾಗಿ (ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ / Treasurer / Finance Minister) ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದವರು. ಒಬ್ಬ ಸಮರ್ಥ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಆಗುಹೋಗುಗಳು, ಬೊಕ್ಕಸದ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕ್ರೋಢೀಕರಣದ ಒಳಿತು-ಕೆಡುಕುಗಳ (Goods and bads of economy & administration) ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಆಳವಾದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅರಿವಿತ್ತು. ಬಸವಣ್ಣನವರು ರಾಜ್ಯದ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಜನ ಸ್ವತ್ತಾಗಿ ನೋಡದೆ, ಅದು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾದ ‘ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಪತ್ತು’ ಎಂದು ತರ್ಕಿಸಿದ್ದರು.

ಈ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಅವರು ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದ ಆರ್ಥಿಕ ದುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರು. ಅವರು ಮನುಷ್ಯನ ಭೌತಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ—ಈ ಮೂರೂ ಆಯಾಮಗಳ ಸಮಗ್ರ ವಿಕಾಸಕ್ಕಾಗಿ, ಮೂರು ಹಂತಗಳ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು:

  • ೧. ಕಾಯಕ (ಇಹಲೋಕದ ಬದುಕು / Physical & Economic Survival): ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆ ಹೊರೆಯಲು, ಯಾರಿಗೂ ಹೊರೆಯಾಗದೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬದುಕಲು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಭೌತಿಕ ದುಡಿಮೆ.
  • ೨. ದಾಸೋಹ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದುಕು / Social Welfare & Equity): ತಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬದುಕುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿರಲು ಮಾಡುವ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಹಂಚಿಕೆ. ಮನುಷ್ಯ ಸಂಘಜೀವಿ (Social animal); ಯಾರೂ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಮಲಗಬಾರದು ಎಂಬ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿಯೇ ದಾಸೋಹ.
  • ೩. ಅರಿವು (ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬದುಕು / Spiritual Salvation): ಲೌಕಿಕ ದುಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಹಂಚುವಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಆತ್ಮೋದ್ಧಾರ, ಮುಕ್ತಿ (ಬಯಲಿಗೆ), ಜ್ಞಾನೋದಯ, ಹಾಗೂ ಶಾಶ್ವತ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಂತ.

ಬೌದ್ಧ-ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳ ‘ಭಿಕ್ಷುಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ಯ (Mendicancy) ತಾತ್ವಿಕ ವಿಮರ್ಶೆ [Critique of Mendicant Culture]

ಶರಣರ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದ ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷ ಸಾಧನೆಗೆ ಲೌಕಿಕ ಜಗತ್ತನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ‘ಸನ್ಯಾಸ’ (Asceticism), ‘ಅಪರಿಗ್ರಹ’ (Non-possession) ಹಾಗೂ ‘ಭಿಕ್ಷಾಟನೆ’ ಅಥವಾ ಭಿಕ್ಷುಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ (Mendicancy) ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಿತ್ತು. ಈ ಬಗೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದಾಗಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ವಲಯವು ಕುಸಿದು, ಕೇವಲ ಭಿಕ್ಷೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಪರಾವಲಂಬಿ ವರ್ಗ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಶ್ರಮಿಕ ವರ್ಗದ ಮೇಲೆ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊರೆ ಬಿತ್ತು.

ಶರಣರು ಈ ‘ಭಿಕ್ಷುಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದರು. ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವವರೆಗೂ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ದುಡಿಯಲೇಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರಯ್ಯನಂತಹ ಶರಣರು, “ಬೇಡಿ ತಂದು ದಾಸೋಹ ಮಾಡುವುದು ಭಿಕ್ಷೆ; ಅದು ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲದು” ಎಂದು ಖಡಾಖಂಡಿತವಾಗಿ ನುಡಿದರು. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಕಾಯಕವಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಶರಣರ ದಿಟ್ಟ ನಿಲುವಾಗಿತ್ತು.

ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಳವಡಿಕೆ [Practical Implementation in Anubhava Mantapa]

ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ‘ಅನುಭವ ಮಂಟಪ’ವು ಪ್ರಪಂಚದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಸತ್ತು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ತಾತ್ವಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳಷ್ಟೇ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಳವಡಿಕೆಯೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಕೃಷಿಕರು ಮತ್ತು ಕಡುಬಡವರು—ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಕಾಯಕದ ಫಲವನ್ನು ಮಹಾಮನೆಗೆ ತಂದು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಂಪನ್ಮೂಲವನ್ನು ಅಗತ್ಯವುಳ್ಳವರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಅಂದಿನ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸಮಾನ ವಿತರಣೆಯ [Equitable distribution of resources] ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಆರ್ಥಿಕ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿತ್ತು.

ಪಂಚಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹದ ಸ್ಥಾನ

ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದ ಮೂಲಭೂತ ಆಚರಣೆಗಳಾದ ಪಂಚಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿ (ಲಿಂಗಾಚಾರ, ಸದಾಚಾರ, ಶಿವಾಚಾರ, ಭೃತ್ಯಾಚಾರ, ಗಣಾಚಾರ) ದಾಸೋಹವು ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿದೆ. ಮಡಿವಾಳ ಮಾಚಿದೇವರ ಪ್ರಕಾರ ದಾಸೋಹ ಮಾಡುವುದೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ‘ಶಿವಾಚಾರ’ವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ತಾನೊಬ್ಬ ಸಮಾಜದ ಸೇವಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ‘ಭೃತ್ಯಾಚಾರ’ಕ್ಕೂ ದಾಸೋಹಕ್ಕೂ ನೇರವಾದ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವಿದೆ; ಅಹಂಕಾರ ತೊರೆದು ಭೃತ್ಯನಂತೆ (ದಾಸನಂತೆ) ಸಮಾಜ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ನಿಜವಾದ ದಾಸೋಹ.

ಶರಣೆಯರ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಆರ್ಥಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ: ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮನ ನಿಲುವು

ದಾಸೋಹದ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಯನ್ನು ಪುರುಷ ಶರಣರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದವರು ಶರಣೆಯರು. ಕಾಯಕಯೋಗಿ ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ ಇದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಒಮ್ಮೆ ಆಕೆಯ ಗಂಡ ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರಯ್ಯ ದಾಸೋಹಕ್ಕಾಗಿ ಅಗತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ತಂದಾಗ, ಆಕೆ ಅದನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. “ಆಸೆಯೆಂಬುದು ಅರಸಿಂಗಲ್ಲದೆ ಶಿವಭಕ್ತರಿಗುಂಟೆ ಅಯ್ಯಾ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ವಾಪಸ್ಸು ಸುರಿದುಬರುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ನಾಳೆಗಾಗಿ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೂಡಿಡುವುದು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಜಂಗಮ ದ್ರೋಹ ಎಂಬ ಲಕ್ಕಮ್ಮನ ನಿಲುವು, ಇಂದಿನ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ಬುದ್ಧಿಗೆ (Capitalist hoarding) ದಿಟ್ಟ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿದೆ.

೪. ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದ (Marxism) ಮತ್ತು ಶರಣರ ದಾಸೋಹ: ಒಂದು ತೌಲನಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ

ಆಧುನಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ (Karl Marx) ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಕಮ್ಯುನಿಸಂ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವು ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಶೋಷಣೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ಗಿಂತ ಸುಮಾರು ೭೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಕಲ್ಯಾಣದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರು ದಾಸೋಹದ ಮೂಲಕ ‘ವರ್ಗ-ರಹಿತ’ (Classless) ಸಮಾಜವನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ್ದರು.

ಈ ಎರಡು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ನಡುವೆ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಾನತೆಯ ಗುರಿ ಒಂದೇ ಎನಿಸಿದರೂ, ಅವುಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ತಳಹದಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ:

  • ವರ್ಗ ಸಂಘರ್ಷ vs ಭಕ್ತಿ ಸಮನ್ವಯ: ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವು ಕಮ್ಯುನಿಸಂ ಅನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ‘ವರ್ಗ ಸಂಘರ್ಷ’ (Class struggle) ಮತ್ತು ರಕ್ತಪಾತದ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು (Proletariat revolution) ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ನಂಬುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ದಾಸೋಹ ತತ್ವವು ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ, ‘ಭಕ್ತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಅನುಭಾವ’ಗಳ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ಬಡವರ ನಡುವೆ ಅಂತರಂಗದ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು (Spiritual transformation) ತಂದಿತು.
  • ಭೌತಿಕತೆ vs ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆ: ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವು ಕೇವಲ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತಿನ (Materialistic) ಹಂಚಿಕೆಯ ಸುತ್ತ ಗಿರಕಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದಾಸೋಹವು ಭೌತಿಕ ಆಸ್ತಿಯ ಸಮಾನ ಹಂಚಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಆತ್ಮೋದ್ಧಾರದ (Spiritual salvation) ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತಳಹದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
  • ಬಲವಂತದ ಹಂಚಿಕೆ vs ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ತ್ಯಾಗ: ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುತ್ವವು (State) ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕಸಿದು ಹಂಚುತ್ತದೆ. ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಕಾಯಕಜೀವಿಯೂ ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಮಾಜವೇ ದೇವರು (ಜಂಗಮ) ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ‘ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ’ವಾಗಿ (Voluntary giving) ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಮಣ್ಣಿನ ಅದ್ವಿತೀಯ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಆರ್ಥಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ.

೫. ಮುಕ್ತಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹದ ಪಾತ್ರ

‘ದಾಸೋಹವೇ ಪರಮಪದ’

ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಮರಣಾನಂತರದ ಕೈಲಾಸ ಅಥವಾ ವೈಕುಂಠ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು, ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿಗಳು, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳು ಅವಶ್ಯಕವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಶರಣರು ಈ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಉರಿಲಿಂಗಪೆದ್ದಿಯವರ ಪ್ರಕಾರ, ಗುರ-ಲಿಂಗ-ಜಂಗಮದ ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ತನುವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಮಾಡುವ ದಾಸೋಹವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದೇ ನಿಜವಾದ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ದಾಸೋಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಶಿಸುವುದು ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾಳೆ.

ಅಹಂಕಾರದ ಅಳಿವಿಗೆ ದಾಸೋಹದ ಅಸ್ತ್ರ

ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಂತರಂಗದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವೈರಿಗಳೆಂದರೆ ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಮಮಕಾರ ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರ. ತನ್ನದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಮಾಜದ ಹಿತಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಾಗ, ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಸಂಗ್ರಹ ಬುದ್ಧಿ [Hoarding mentality] ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ದಾಸೋಹದ ಮೂಲಕ ದೇಹವು ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು “ನಿರ್ದೇಹ” [Nirdeha / Egoless state] ವಾಗಬೇಕು. “ದ್ವೈತಾದ್ವೈತವನೋದಿ ಏನ ಮಾಡುವಿರಯ್ಯಾ ನಮ್ಮ ಶರಣರಿಗುರಿಗರಗಾಗಿ ಕರಗದನ್ನಕ್ಕ” ಎಂದು ಹೇಳುವ ಬಸವಣ್ಣನವರು, ಉರಿಗೆ ಅರಗು ಕರಗುವಂತೆ ಶರಣರ ದಾಸೋಹದ ಉರಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವು ಕರಗಿ ನೀರಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜಂಗಮ ಎಂದರೆ ನಿರಂತರ ಚಲನಶೀಲವಾದ ಸಮಾಜ; ಆ ಸಮಾಜದ ಕಲ್ಯಾಣವೇ ಶಿವನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಪೂಜೆ ಎಂಬುದು ಶರಣರ ದರ್ಶನ.

೬. ಕಾವ್ಯ, ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯ-ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹದ ವಿಜೃಂಭಣೆ

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ನಂತರ ಬಂದ ಹಳಗನ್ನಡ ಮತ್ತು ನಡುಗನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣರ ಬದುಕು, ಕಾಯಕ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕವಿಗಳು ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ:

  • ಹರಿಹರನ ‘ಬಸವರಾಜದೇವರ ರಗಳೆ’: ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹರಿಹರನು ರಚಿಸಿದ ಈ ಕೃತಿಯು ಬಸವಣ್ಣನವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಸ್ವತಂತ್ರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ದೂರ ದೂರದಿಂದ ಬಂದ ಮಾಹೇಶ್ವರರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಊಟ ಬಡಿಸುವ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕವಿ ‘ಗಣಾರಾಧನೆ’ ಎಂಬ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. “ಪುಷ್ಪರಗಳೆ”ಯಲ್ಲಿ, ಶಿವನ ಆರಾಧನೆಗೆ ಹೂ ತರುವಾಗಲೂ ಹರಿಹರನು ಪ್ರಕೃತಿಯೆದುರು ತೋರುವ ವಿನಯವು ದಾಸೋಹದ ಸ್ಥಾಯಿಭಾವವನ್ನೇ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.
  • ಭೀಮಕವಿಯ ‘ಬಸವಪುರಾಣ’: ೧೪ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೩೬೯) ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಭೀಮಕವಿಯ ‘ಬಸವಪುರಾಣ’ವು ಕರುನಾಡಿನ ದಾಸೋಹ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅನ್ನದಾಸೋಹದ ಬೃಹತ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕವಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ದಾಸೋಹವು ಕೇವಲ ಊಟದ ಪಂಕ್ತಿಯಾಗಿರದೆ, ಅದು ‘ಶಿವತತ್ವ ಗೋಷ್ಠಿ’ಯ [Philosophical discourse] ಜ್ಞಾನದಾಸೋಹದ ಕೇಂದ್ರವೂ ಆಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕಾವ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
  • ಚಾಮರಸನ ‘ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ’: ೧೫ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೪೩೦) ರಚಿತವಾದ ಚಾಮರಸನ ‘ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ’ಯು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಒಂದು “ತಾತ್ವಿಕ ಅನ್ಯೋಕ್ತಿ” [Philosophical Allegory] ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ರಕ್ತಮಾಂಸದ ಪಾತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಜೀವಕಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಭಾವತತ್ವಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆಯಿದೆ. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು (ಮಾಯಾ ಕೋಲಾಹಲ) ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಬಸವಣ್ಣನವರ ದಾಸೋಹದ ನಿಲುವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ತಿದ್ದುವ ದೃಶ್ಯಗಳು ದಾಸೋಹದ ನೈಜ ತಾತ್ವಿಕತೆಯನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.
  • ರಾಘವಾಂಕನ ‘ಸಿದ್ಧರಾಮ ಚಾರಿತ್ರ’: ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಾಗಿ, ದಾಸೋಹಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುವ ಮನೋಜ್ಞ ಕಥನವಿದು. ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಕೆರೆ-ಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುವ ಸಮಾಜಮುಖಿ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕಲ್ಯಾಣದ ಶರಣರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆತನ ಅಹಂಕಾರ ಕರಗಿ ದಾಸೋಹದ ಅರಿವು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧರಾಮನನ್ನು “ಧರ್ಮದ ದಾನಿ”, “ಪಾಪ ನಿವಾರಕ”, “ಕಾರುಣ್ಯರುದ್ರ” ಎಂದು ಕವಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

೭. ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕತೆ: ಸಿದ್ದಗಂಗಾ ಮಠದ ಮಾದರಿ

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದ ಬಸವಾದಿ ಶರಣರ ದಾಸೋಹ ಕಲ್ಪನೆಯು ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ತುಮಕೂರಿನ ‘ಸಿದ್ದಗಂಗಾ ಮಠ’. ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಶಿವಕುಮಾರ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ‘ಅನ್ನ ದಾಸೋಹ’ವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಬಡ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉಚಿತ ‘ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ದಾಸೋಹ’ವನ್ನು (ಹಾಗೂ ಆಶ್ರಯವನ್ನು) ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹವನ್ನು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದೇ ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ, ವರ್ಗಗಳ ಭೇದಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುವ ಈ ದಾಸೋಹವು ಶರಣರ ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವದ ಆಧುನಿಕ ರೂಪಾಂತರವಾಗಿದೆ. ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹಿಯಾಗಿ ಬದುಕಿದ ಡಾ. ಶಿವಕುಮಾರ ಸ್ವಾಮೀಜಿಗಳು ಲಿಂಗೈಕ್ಯರಾದ ಜನವರಿ ೨೧ರ ದಿನವನ್ನು, ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ‘ದಾಸೋಹ ದಿನ’ ಎಂದು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲು ಘೋಷಿಸಿರುವುದು ದಾಸೋಹ ತತ್ವದ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

೮. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹದ ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ೫೦ ವಚನಗಳ ಪಟ್ಟಿ

‘ದಾಸೋಹದ ಸಂಗಣ್ಣ’ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾತ ಶರಣರ ಕೊಡುಗೆ

ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಬಸವಣ್ಣ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯವರಂತಹ ಮುಂಚೂಣಿಯ ನಾಯಕರಿಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಲ್ಯಾಣದ ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ತಳಮಟ್ಟದಿಂದ ಬಂದ ಅನೇಕ ಅಜ್ಞಾತ ಶರಣರು ದಾಸೋಹವನ್ನು ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನುಸಿರನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ನುಲಿಯ ಚಂದಯ್ಯ (ಹಗ್ಗ ಹೊಸೆಯುವ ಕಾಯಕ), ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರಯ್ಯ, ಕೃಷಿಕ ಕಾಯಕದ ಗೊಗ್ಗಯ್ಯ—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಚಾರದ ಹಂಗಿಲ್ಲದೆ, ಕೂಡಿಡುವ ದುರಾಸೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿತ್ಯ ದಾಸೋಹ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಇದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ ‘ದಾಸೋಹದ ಸಂಗಣ್ಣ’. ಇವರು ತಮ್ಮ ಇಡೀ ಬದುಕನ್ನು ದಾಸೋಹಕ್ಕಾಗಿ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದರ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೇ ದಾಸೋಹ ಪದವನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇವರ ೧೦೧ ವಚನಗಳು ಇಂದು ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ದಾಸೋಹದ ನೈಜ ಅನುಭೂತಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ದಾಸೋಹದ ಆಚರಣೆ, ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದ ವಿವಿಧ ಶರಣರ ೫೦ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ವಚನಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ:

ಕ್ರ.ಸಂವಚನಕಾರರು [Vachanakara]ವಚನದ ಸಾಲುಗಳು [Verses]ತಾತ್ವಿಕ ನಿರ್ವಚನ [Philosophical Interpretation]
೧ಬಸವಣ್ಣ“ಜನ್ಮ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೀಯದೆ, ಸೋಽಹಂ ಎಂದೆನಿಸದೆ ದಾಸೋಹಂ ಎಂದೆನಿಸಯ್ಯ, ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವಾ.”ನಾನೇ ದೇವರು ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರದ ಮದದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ, ನಿನ್ನ ದಾಸನೆಂಬ ವಿನಮ್ರತೆಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸು, ಇದರಿಂದ ಮರುಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ.
೨ಬಸವಣ್ಣ“ದ್ವೈತಾದ್ವೈತವನೋದಿ ಏನ ಮಾಡುವಿರಯ್ಯಾ ನಮ್ಮ ಶರಣರಿಗುರಿಗರಗಾಗಿ ಕರಗದನ್ನಕ್ಕ.”ಎಷ್ಟೇ ವೇದಾಂತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದಿದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ; ಅಹಂಕಾರವು ಬೆಂಕಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಅರಗಿನಂತೆ ಕರಗಿ, ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ದಾಸನಾಗದ ಹೊರತು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲ.
೩ಬಸವಣ್ಣ“ಸ್ನಾನ ಮಡಕೆಯನಿಳುಹಿ ಬೋನವನುಂಡು… ನಾನು ಷಟ್‌ಸ್ಥಲವನೋದಿ ಏನು ಮಾಡುವೆನಯ್ಯಾ… ಕಾಯವುಳ್ಳ ಕರ್ತ ಜಂಗಮಲಿಂಗದಲ್ಲಿ, ನಾನು ದಾಸೋಹವ ಮಾಡಲರಿಯದೆ ಕೆಟ್ಟೆನು.”ಎಷ್ಟೇ ಷಟ್‌ಸ್ಥಲದ ಜ್ಞಾನವಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿನ ಅವಗುಣಗಳನ್ನು ಬಿಡದೆ ಮತ್ತು ಜಂಗಮಕ್ಕೆ (ಸಮಾಜಕ್ಕೆ) ದಾಸೋಹ ಮಾಡದೆ ಹೋದರೆ ಆ ಜ್ಞಾನ ವ್ಯರ್ಥವೆಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ.
೪ಬಸವಣ್ಣ“ಉಳ್ಳವರು ಶಿವಾಲಯವ ಮಾಡುವರು ನಾನೇನ ಮಾಡುವೆ ಬಡವನಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ ಕಾಲೇ ಕಂಬ, ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ, ಶಿರವೇ ಹೊನ್ನ ಕಳಸವಯ್ಯಾ.”ಸ್ಥಾವರ ಸಂಪತ್ತು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಚಲನಶೀಲ ದೇಹ (ಜಂಗಮ) ಶಾಶ್ವತ. ದೇಹವನ್ನೇ ದಾಸೋಹದ ದೇಗುಲವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿಲುವು.
೫ಬಸವಣ್ಣ“ತನುವ ಕೊಟ್ಟು ಗುರುವನೊಲಿಸಬೇಕು, ಮನವ ಕೊಟ್ಟು ಲಿಂಗವನೊಲಿಸಬೇಕು, ಧನವ ಕೊಟ್ಟು ಜಂಗಮವನೊಲಿಸಬೇಕು, ಇಂತೀ ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹ…”ತನು, ಮನ, ಧನಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅರಿವು, ಆಚಾರ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದೇ ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ.
೬ಬಸವಣ್ಣ“ಆಡದೆ ನವಿಲು? ಹಾಡದೆ ತಂತಿ? ಓದದೆ ಗಿಳಿ? ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದವರನೊಲ್ಲ ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವ.”ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದ ದಾಸೋಹ ಒಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆ ಇದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ದಾಸೋಹ ಸಾರ್ಥಕ.
೭ಬಸವಣ್ಣ“ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ತನು-ಮನ-ಧನವ ಸವೆಸುವೆನಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಸುಡಲೀ, ಎನ್ನ ಯುಕ್ತಿ ಸುಡಲೀ, ದಾಸೋಹವೊಂದೆ ಸಾಕು.”ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಂತಲೂ ದಾಸೋಹದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಸೇವೆಯೇ ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ.
೮ಬಸವಣ್ಣ“ಕಳಬೇಡ, ಕೊಲಬೇಡ, ಹುಸಿಯ ನುಡಿಯಲು ಬೇಡ… ಇದೇ ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿ, ಇದೇ ಬಹಿರಂಗ ಶುದ್ಧಿ.”ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಅಂತರಂಗ ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗದ ನೈತಿಕ ಶುದ್ಧಿ ಅತಿಮುಖ್ಯ. ನೈತಿಕತೆಯಿಲ್ಲದ ದುಡಿಮೆ ದಾಸೋಹವಾಗಲಾರದು.
೯ಬಸವಣ್ಣ“ಅಪ್ಪನು ನಮ್ಮ ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯ, ಬೊಪ್ಪನು ನಮ್ಮ ಡೋಹರ ಕಕ್ಕಯ್ಯ, ಎನ್ನನೇತಕೆ ಹಡೆದರೋ ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವಾ.”ಸಮಾಜದ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಶ್ರಮಿಕ ವರ್ಗವನ್ನೇ ತನ್ನ ತಂದೆ-ಬಂಧುಗಳೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ದಾಸೋಹದ ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.
೧೦ಬಸವಣ್ಣ“ಚಕೋರಂಗೆ ಚಂದ್ರಮನ ಚಿಂತೆ, ಅಂಬುಜಕ್ಕೆ ಭಾನುವಿನ ಚಿಂತೆ… ಎನಗೆ ನಮ್ಮ ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವರ ಶರಣರ ಚಿಂತೆ.”ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿಗೆ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲಿರುವ ಸೆಳೆತದಂತೆ, ಸದಾ ಶರಣರ (ಸಮಾಜದ) ಹಿತ ಕಾಯುವ ದಾಸೋಹದ ಚಿಂತೆಯೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿತ್ತು.
೧೧ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು“ಸೋಹಂ- ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ದಾಸೋಹವ ಮಾಡದಿರ್ದಡೆ ಅತಿಗಳೆವೆ ನೋಡಾ ಗುಹೇಶ್ವರಾ.”ನಾನೇ ಪರಮಾತ್ಮ ಎಂಬ ಜ್ಞಾನ ಲಭಿಸಿದಾಗಲೂ, ಅದನ್ನು ಅಹಂಕಾರವಾಗಲು ಬಿಡದೆ ಸಮಾಜದ ದಾಸನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅದು ಅತಿರೇಕವಾಗುತ್ತದೆ.
೧೨ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು“ಅಂಗದ ಲಿಂಗವೇ ಮನದ ಲಿಂಗ, ಮನದ ಲಿಂಗವೇ ಭಾವದ ಲಿಂಗ, ಭಾವದ ಲಿಂಗವೇ ಜಂಗಮ ದಾಸೋಹ.”ದಾಸೋಹ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಕೊಡು-ಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಲ್ಲ; ಅಂತರಂಗದ ಆಚಾರವೇ ಲಿಂಗವಾಗಿ, ಅನುಭಾವವೇ ಜಂಗಮವಾಗಿ ಬೆಳಗುವುದೇ ನಿಜವಾದ ದಾಸೋಹ.
೧೩ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು“ತನುವ ಗೆಲಲರಿಯದೆ, ಮನವ ಗೆಲಲರಿಯದೆ, ಧನವ ಗೆಲಲರಿಯದೆ… ತನುವ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಸವೆಸಿ… ಸಂಗನಬಸವಣ್ಣನಲ್ಲದೆ ಮತ್ತಾರನೂ ಕಾಣೆ.”ತನು-ಮನ-ಧನಗಳ ವ್ಯಾಮೋಹವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಸವೆಸಿದ ಬಸವಣ್ಣನವರ ನೈಜ ದಾಸೋಹ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆ ಪ್ರಭುಗಳು ನಮಿಸಿದ್ದಾರೆ.
೧೪ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು“ಬೆಳಗಿನೊಳಗಣ ರೂಪ ತಿಳಿದು, ನೋಡಿಯೆ ಕಳೆದು… ಗುಹೇಶ್ವರಲಿಂಗದಲ್ಲಿ- ಬಸವಣ್ಣನೊಬ್ಬನೆ ಅಚ್ಚ ಪ್ರಸಾದಿ!”ಸಕಲ ಭ್ರಮೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಬೆಳಕಿನೊಳಗಿನ ಅರಿವಿನ ರೂಪವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದವನು ಮಾತ್ರ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಸಾದಿ.
೧೫ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು“ನಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹವ ಸ್ವಾಯತವ ಮಾಡಿಕೊಂಡನಯ್ಯಾ ಬಸವಣ್ಣನು. ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮರೆದು, ನಿಶ್ಚಿಂತನಿವಾಸಿಯಾಗಿ ಐದಾನೆ.”ದಾಸೋಹವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಆ ದಾಸೋಹ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರೆತು ಶೂನ್ಯಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಪರಮ ಗುರಿ.
೧೬ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು“ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾವಕ್ಕೆ, ಉಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಬರು… ಹೋಹ ಬಟ್ಟೆಯಲೊಂದು, ಮಾಯ ಇದ್ದುದ ಕಂಡೆ.”ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವವರಿಗಿಂತ, ಒಳಗಿನ ಮಾಯೆಯನ್ನು (ಮಮಕಾರ) ಅಳಿದು ದಾಸೋಹ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ.
೧೭ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು“ತ್ರಿವಿಧ ದಾಸೋಹಿ ಬಸವಣ್ಣನೊಬ್ಬನೇ…”ಅನ್ನ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಗಳೆಂಬ ತ್ರಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ಪರಿಪೂರ್ಣ ದಾಸೋಹಿ ಬಸವಣ್ಣ.
೧೮ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು“ತನುವಿನಾಸೆಗಾಗಿ ಭಕ್ತನಾದೆನೆಂಬರು, ಧನವಿನಾಸೆಗಾಗಿ ಜಂಗಮವಾದೆನೆಂಬರು… ಇವರ ಭಕ್ತಿ ಎಲ್ಲಿಯದೊ?”ಆಸೆಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹಗಳು ಕಪಟವಾದದ್ದು. ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮವೇ ನಿಜವಾದ ದಾಸೋಹದ ತಿರುಳು.
೧೯ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು“ಆಡುವಡೆ ಮಾತಿನ ದಾಸೋಹ, ಪಾಡುವಡೆ ಗೀತದ ದಾಸೋಹ, ನೋಡುವಡೆ ಕಂಗಳ ದಾಸೋಹ…”ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಒಳಿತನ್ನು ಮಾಡುವ ದಾಸೋಹವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಬೇಕು.
೨೦ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು“ಕೊಟ್ಟೆನೆಂಬುದೊಂದು ಬಿಟ್ಟೆನೆಂಬುದೊಂದು, ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿತು ಲೋಕ…”ನಾನು ಕೊಟ್ಟೆ ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ನಾನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದೆ ಎಂಬ ಮಮಕಾರಗಳೆರಡನ್ನೂ ಮೀರಿದಾಗ ದಾಸೋಹ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
೨೧ಸಿದ್ಧರಾಮ“ಸೋಹಂ-ಎಂಬುದು ಅಂತರಂಗದ ಮದ… ‘ಶಿವೋಹಂ’ ಎಂಬುದು ಬಹಿರಂಗದ ಮದ. ಈ ದ್ವಂದ್ವವನಳಿದು ದಾಸೋಹಂ ಎಂದೆನಿಸಯ್ಯಾ.”ನಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ನಾನೇ ಶಿವ ಎಂಬೆರಡೂ ಅಹಂಕಾರದ ಮುಖಗಳೇ ಆಗಿದ್ದು, ಈ ಮದವನ್ನು ಅಳಿದು ತಾನೊಬ್ಬ ಸಮಾಜದ ಸೇವಕನೆಂಬುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿಲುವು.
೨೨ಸಿದ್ಧರಾಮ“ಅಂಗವಿಡಿದಂಗಿಯನೇನೆಂಬೆ? ಆರನೊಳಕೊಂಡ ಅನುಪಮನು ನೋಡಾ!… ಮರುಳಶಂಕರದೇವರ ನಿಲವ ಬಸವಣ್ಣನಿಂದ ಕಂಡೆ.”ಬಸವಣ್ಣನವರ ದಾಸೋಹ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಮರುಳಶಂಕರರಂತಹ ಅನಾಮಿಕ ಶರಣರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತೆಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆ.
೨೩ಸಿದ್ಧರಾಮ“ದಾಸೋಹದ ಮಹಿಮೆಯನರಿಯದೆ, ಪೂಜೆಯಲಿದ್ದೆನಯ್ಯಾ, ಈಗ ಶರಣರ ದಾಸೋಹವ ಕಂಡು ಕಣ್ಣು ತೆರೆದೆನಯ್ಯಾ.”ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಪೂಜೆಗಿಂತ ಜಂಗಮ ದಾಸೋಹವೇ (ಸಮಾಜ ಸೇವೆ) ಮಿಗಿಲಾದುದು ಎಂಬ ಅರಿವು ತಮಗೆ ಮೂಡಿದ್ದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
೨೪ಸಿದ್ಧರಾಮ“ಕಾಯದ ಕಳವಳವಳಿದು, ಜೀವದ ಜಂಜಡವಳಿದು, ಭಾವದ ಭ್ರಮೆಯಳಿದು ಮಾಡುವ ದಾಸೋಹವೆ ಪರಮಪದ.”ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಗೊಂದಲಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾಡುವ ಶುದ್ಧ ದಾಸೋಹವೇ ಅಂತಿಮ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.
೨೫ಸಿದ್ಧರಾಮ“ಬಸವಣ್ಣನ ದಾಸೋಹವ ಕಂಡು ನಾ ಬೆರಗಾದೆನಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ ಕರ್ಮದ ಕಳೆದು ದಾಸೋಹವ ಕರುಣಿಸು.”ಕರ್ಮಕಾಂಡಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ, ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ದಾಸೋಹದ ಪಥದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹಂಬಲ.
೨೬ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣ“ತನುಮನ ಬಳಲದೆ ಉದ್ದಂಡ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಧನವಗಳಿಸಿ ತಂದು… ದಾಸೋಹವ ಮಾಡಿ, ಭಕ್ತರಾದೆವೆಂಬವರನೆನಗೆ ತೋರದಿರಯ್ಯಾ.”ಶ್ರಮಪಡದೆ, ಮೋಸದಿಂದ (ಉದ್ದಂಡ ವೃತ್ತಿ) ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಹಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲ; ಸತ್ಯಶುದ್ಧ ಕಾಯಕದ ಹಣ ಮಾತ್ರ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ.
೨೭ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣ“ದೇಹ ನಿದೇಹವೆಂದನ್ನತಿರ್ಪರಯ್ಯಾ… ಅಹಂಕಾರವೆಂಬುದ ದೇಹ ನೋಡಾ, ದಾಸೋಹವೆಂಬುದ ನಿದೇಹ ನೋಡಾ.”ಅಹಂಕಾರವಿರುವುದು ದೇಹವಾದರೆ, ದಾಸೋಹದ ಮೂಲಕ ಆ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕುವುದೇ ನಿದೇಹ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ.
೨೮ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣ“ತನುವ ಗುರುವಿಗಲ್ಲ, ಸದಾಚಾರಕ್ಕರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಧನವ ಜಂಗಮಕ್ಕಲ್ಲ, ಶರಣರ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು.”ಮೂರ್ತರೂಪದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ, ಸದಾಚಾರ ಮತ್ತು ಶರಣರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ (ದಾಸೋಹ) ಸಂಪನ್ಮೂಲವನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ನಿಲುವು.
೨೯ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣ“ಗುಹೇಶ್ವರಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗನಬಸವ-ಪ್ರಭು’ವೆಂಬ ಎರಡು ಭಾವಭ್ರಾಂತಿಯಳಿದು, ನಿಭ್ರಾಂತಿ ಎಡೆಗೊಂಡಿತ್ತು.”ದಾಸೋಹದ ಉತ್ತುಂಗ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಡುವವನು ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವವನು ಎಂಬ ಭೇದ ಅಳಿದು, ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಎಂಬ ಅದ್ವೈತ ಸ್ಥಿತಿ ತಲುಪುತ್ತದೆ.
೩೦ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣ“ಅಂದಂದಿನ ಮಾತನು ಅಂದಂದಿಗೆ ಅರಿಯಬಾರದು… ಲಿಂಗ ಜಂಗಮ ಪ್ರಸಾದದ ಮಹಾತ್ಮೆಗೆ ಬಸವಣ್ಣನೆ ಆದಿಯಾದ.”ಗುರು-ಲಿಂಗ-ಜಂಗಮ-ಪ್ರಸಾದ-ದಾಸೋಹಗಳ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಲೋಕಕ್ಕೆ ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ ಮೂಲ ಶಕ್ತಿ ಬಸವಣ್ಣ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
೩೧ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ“ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ಬಡಬಾಗಿಲು, ಒಳಗೆ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಬರಿಯ ಪೂಜೆ, ದಾಸೋಹವಿಲ್ಲದ ಬರಿಯ ಸಂಪತ್ತು, ಸುಡಲಿ ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಾ.”ಭಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದಾಸೋಹ (ಹಂಚುವಿಕೆ) ಇಲ್ಲದ ಸಂಪತ್ತು ಅರ್ಥಹೀನ. ಸಂಪತ್ತಿನ ಸಾರ್ಥಕತೆಯಿರುವುದೇ ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿ.
೩೨ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ“ಅರಿಸಿನವನೆ ಮಿಂದು ಹೊಂದೊಡಿಗೆಯನೆ ತೊಟ್ಟು ಪುರುಷನ ಒಲವಿಲ್ಲದ ಲಲನೆಯಂತಾಗಿರ್ದೆನಯ್ಯ.”ಆಚರಣೆಯಷ್ಟೇ ಇದ್ದು ಒಳಗಿನ ಸಮರ್ಪಣಾಭಾವ (ದಾಸೋಹ ಭಾವ) ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಗಂಡನ ಪ್ರೀತಿಯಿಲ್ಲದ ಹೆಂಡತಿಯ ಅಲಂಕಾರದಂತೆ ವ್ಯರ್ಥ.
೩೩ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ“ಎನ್ನ ಮಮಕಾರದ ಹೊದಕೆಯ ತೆಗೆದು, ನಿನ್ನ ಶರಣರ ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕಾಯಯ್ಯಾ ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಾ.”ನನ್ನದು ಎಂಬ ಮಮಕಾರವನ್ನು (Selfishness) ಕಿತ್ತುಹಾಕಿ, ಸಮಾಜದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಮುಡಿಪಾಗಿಡು ಎಂಬ ವಿನಮ್ರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ.
೩೪ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ“ಕಾಯವೆಂಬುದು ಭವದ ಬೇರು, ದಾಸೋಹವೆಂಬುದು ಮುಕ್ತಿಯ ಹಾದಿ.”ಕೇವಲ ದೇಹದ ಸುಖ ಭವಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದರೆ, ಅದೇ ದೇಹವನ್ನು ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಬಳಸಿದಾಗ ಮುಕ್ತಿಗೆ ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
೩೫ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ“ಒಡೆಯರ ಸೊಮ್ಮನ್ನು ಒಡೆಯರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಾನೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತಳಾದೆನು ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಾ.”ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಥವಾ ಸಮಾಜದ ಸಂಪನ್ಮೂಲವು ಸಮಾಜಕ್ಕೇ ಸೇರಿದ್ದು. ಅದನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡುವ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಸ್ಥಿತಿ ತಲುಪುವುದು.
೩೬ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ“ದಾಸೋಹವೆಂಬ ಸೇವೆಯ ಬಿಟ್ಟು ನೀಸಲಾರದೆ ಕೈಲಾಸವೆಂಬ ಆಶೆ ಬೇಡ… ದಾಸೋಹವೇ ಕೈಲಾಸ.”ಶ್ರಮವಹಿಸಿ ಮಾಡುವ ದಾಸೋಹಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೊಂದು ಕೈಲಾಸವಿಲ್ಲ. ದಾಸೋಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ಮೌಢ್ಯ.
೩೭ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರಯ್ಯ“ಬೇಡಿ ತಂದು ದಾಸೋಹ ಮಾಡುವುದು ಭಿಕ್ಷೆ; ಅದು ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲದು.”ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿ ಅಥವಾ ಕಾಡಿ ಬೇಡಿ ತಂದು ಮಾಡುವ ದಾಸೋಹವು ದಾಸೋಹವಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಕಾಯಕದಿಂದಲೇ ಬರಬೇಕು.
೩೮ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರಯ್ಯ“ಕಾಯಕ ನಿಂದಡೆ ದಾಸೋಹ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ, ಕಾಯಕವೇ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಮೂಲ.”ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹಗಳ ನಡುವಿನ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧ. ಉತ್ಪಾದನೆ (ಕಾಯಕ) ಇದ್ದರಷ್ಟೇ ವಿತರಣೆ (ದಾಸೋಹ) ಸಾಧ್ಯ.
೩೯ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ“ಆಸೆಯಳಿದು, ರೋಷವಳಿದು, ಕಾಯವ ಸವೆಸಿ ತಂದು ಮಾಡುವುದೇ ದಾಸೋಹ ನೋಡಾ ಮಾರಯ್ಯಾ.”ದಾಸೋಹದ ನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ದುರಾಸೆ ಮತ್ತು ಕೋಪಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಬೆವರ ಸುರಿಸಿ ತಂದಿದ್ದಷ್ಟೇ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ.
೪೦ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ“ನಾಳೆಯೆಂಬುದು ನಮಗಿಲ್ಲ, ಇಂದಿನ ಕಾಯಕ ಇಂದಿಗೆ; ಕೂಡಿಡುವುದು ಜಂಗಮದ್ರೋಹ.”ನಾಳೆಗಾಗಿ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೂಡಿಡುವುದು ದುರಾಸೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ದ್ರೋಹ. ಅಂದಿನ ದುಡಿಮೆ ಅಂದಿನ ದಾಸೋಹಕ್ಕೇ ಮುಗಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ಆರ್ಥಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತ.
೪೧ಉರಿಲಿಂಗಪೆದ್ದಿ“ತನುವನರ್ಪಿಸಿ ಮಾಡುವ ದಾಸೋಹವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದೇ ನಿಜವಾದ ಮುಕ್ತಿ.”ದೇಹವನ್ನು ದಂಡಿಸಿ ಸಮಾಜಕ್ಕಾಗಿ ದುಡಿಯುವುದು ಸಾಲೋಕ್ಯ ಮುಕ್ತಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಾಸೋಹ.
೪೨ಉರಿಲಿಂಗಪೆದ್ದಿ“ಗುರುಲಿಂಗಜಂಗಮದ ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.”ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ದೇವರು ಒಲಿಯುವ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮುಕ್ತಿಯೇ ಬೇಕಿಲ್ಲ, ದಾಸೋಹವೇ ದೈವತ್ವ.
೪೩ಶಿವಲೆಂಕಾ ಮಂಚಣ್ಣ“ತನು ಮನ ಕರಗದೆ ಕಾಯವ ಬಳಲಿಸದೆ ಕಾಯಕವ ಮಾಡದೆ ಕಾಡಿಬೇಡಿ ಮಾಡುವುದು ದಾಸೋಹ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ?”ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದ, ಕಾಯಕ ಮಾಡದ ಮತ್ತು ಕಾಡಿ ಬೇಡಿ ತಂದ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದಾಸೋಹ ಮಾಡಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ.
೪೪ಅಜಗಣ್ಣ ತಂದೆ“ಆಯುಷ್ಯವೇ ಲಿಂಗ, ಶ್ರೀಯೇ ಜಂಗಮ, ನಿಧಾನವೇ ಸುಜ್ಞಾನ, ವಿದ್ಯೆಯೇ ಶಿವಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ದೇಹವೇ ದಾಸೋಹ.”ಮನುಷ್ಯನ ಇಡೀ ಬದುಕನ್ನೇ ದಾಸೋಹಮಯವಾಗಿ ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ; ದೇಹವು ಕೇವಲ ಭೋಗಕ್ಕಲ್ಲ, ಅದು ದಾಸೋಹದ ಸಾಧನ.
೪೫ಮಡಿವಾಳ ಮಾಚಿದೇವ“ಸದಾಚಾರ, ಶಿವಾಚಾರವೆಂಬುದು ದಾಸೋಹ ಮಾಡುವುದೇ ಅಯ್ಯಾ; ಕಾಯಕದ ಬೆವರೇ ಲಿಂಗಪೂಜೆ.”ದಾಸೋಹ ಮಾಡುವುದೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ (ಶಿವಾಚಾರ). ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ಸುರಿಸುವ ಬೆವರೇ ದೇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ನೈಜ ಪೂಜೆ.
೪೬ಸೊಡ್ಡಳ ಬಾಚರಸ“ಮಾಡುವ ದಾಸೋಹದಿಂದ ಭಕ್ತಂಗೆ ಅವಗುಣಂಗಳಿಲ್ಲದಿರಬೇಕು. ಕೋಪದ ಕೆಚ್ಚಂ ಕಡಿದು… ಮದದಚ್ಚಂ ಮುರಿದು… ವಿಶ್ರಮಿಸಿಪ್ಪ ಭಕ್ತನ ಕಾಯವೆ ಕೈಲಾಸ.”ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಮದ, ಮತ್ಸರಗಳೆಂಬ ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಕಡಿದು ಹಾಕಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಮಾಡುವ ದಾಸೋಹ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ.
೪೭ಆದಯ್ಯ“ಹೊನ್ನು ಹೆಣ್ಣು ಮಣ್ಣು ನಿಮ್ಮ ಸೊಮ್ಮು… ಆನೆಂಬ ಭಾವಕೆ ತೆರಹಿಲ್ಲದ ನಿರಹಂಕಾರದಿಂ ಮಾಡುವ ದಾಸೋಹ…”ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು. “ನಾನು ಕೊಟ್ಟೆ” ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ನಿಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಮಾಡುವುದೇ ನಿಜವಾದ ದಾಸೋಹ.
೪೮ದಾಸೋಹದ ಸಂಗಣ್ಣ“ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಬೆಂದ ಅಶನಕ್ಕೆ ಒಂದಗುಳಲ್ಲದೆ… ಪ್ರಸಾದಕ್ಕೆಂದು ಮುಯ್ಯಾಂತು ಕೈವೊಡ್ಡಿ ಬಾಯಿದೆರೆವಲ್ಲಿ…”ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹದಲ್ಲಿ ಅನ್ನವು ಪ್ರಸಾದವಾಗುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು, ಮತ್ತು ಕೈಯೊಡ್ಡಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರಲ್ಲಿರುವ ದೈವತ್ವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ.
೪೯ದಾಸೋಹದ ಸಂಗಣ್ಣ“ತನು ಮೂರು ಆತ್ಮವಾರು ಜೀವವೆರಡು… ತನುಧರ್ಮವ ಕಂಡು ಮನಧರ್ಮವನರಿದು…”ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಅರಿವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ತನು-ಮನಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಅಣಿಗೊಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗವಿದು.
೫೦ಅಮುಗೆ ರಾಯಮ್ಮ“ಸತ್ಯಶುದ್ಧ ಕಾಯಕದಿಂದ ಬಂದ ಅರ್ಧ ಕಾಸಾದರೂ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಯ್ಯಾ.”ದಾಸೋಹದ ಪ್ರಮಾಣ (Quantity) ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ, ಕಾಯಕದ ಶುದ್ಧತೆ (Honesty) ಮುಖ್ಯ. ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಗಳಿಸಿದ ಕಾಸು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನದ ಬಸವಾದಿ ಶರಣರು ಕಲ್ಪಿಸಿದ ‘ದಾಸೋಹ’ ತತ್ವವು ಕೇವಲ ಅನ್ನದಾನ ಅಥವಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರದೆ, ಅದೊಂದು ಸಮಗ್ರ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ದಾರ್ಶನಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ‘ಸೋಹಂ’ ಎಂಬ ವೇದಾಂತದ ಒಣ-ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅಳಿಸಿ, ‘ದಾಸೋಹಂ’ ಎಂಬ ವಿನಮ್ರ ಸೇವಾಭಾವವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದ ಶರಣರ ಕಾರ್ಯ ಮನುಕುಲದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅದ್ವಿತೀಯವಾದದ್ದು.

ಬೌದ್ಧ-ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳ ಭಿಕ್ಷುಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ ಕಾಯಕಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದ ಶರಣರು, ಷೋಡಶ ದಾನಗಳ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ದಾಸೋಹವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದದಂತಹ ಆಧುನಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿಗಿಂತ ಶತಮಾನಗಳ ಮುಂಚೆಯೇ ಹಿಂಸಾರಹಿತವಾದ, ಅಂತರಂಗದ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ತ್ಯಾಗದ ಮೂಲಕ ಸಂಪತ್ತಿನ ಸಮಾನ ಹಂಚಿಕೆಯ (ದಾಸೋಹ) ಸಮಾಜವಾದವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟರು.

ಕಾಯಕದಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ (ಇಹಲೋಕದ ಬದುಕು), ದಾಸೋಹದಿಂದ ಸಮಸಮಾಜದ ನಿರ್ಮಾಣ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದುಕು), ಮತ್ತು ಅರಿವಿನಿಂದ ಆತ್ಮಕಲ್ಯಾಣ (ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬದುಕು) ಎಂಬ ತ್ರಿವಿಧ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಬಸವಣ್ಣನವರು ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಅದ್ಭುತ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು. ಹರಿಹರ, ಭೀಮಕವಿ, ಚಾಮರಸ ಹಾಗೂ ರಾಘವಾಂಕನಂತಹ ಮಹಾಕವಿಗಳ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ‘ದಾಸೋಹದ ಸಂಗಣ್ಣ’ನಂತಹ ನೂರಾರು ಅಜ್ಞಾತ ವಚನಕಾರರ ಸಾವಿರಾರು ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜೃಂಭಿಸಿರುವ ಈ ದಾಸೋಹ ತತ್ವವು, ಅಸಮಾನತೆ, ದುರಾಸೆ ಮತ್ತು ಶೋಷಣೆಗಳಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸ್ತುತವಾದ ಸಂಜೀವಿನಿಯಾಗಿದೆ.