ಲಿಂಗಾಯತ / ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದ ತತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ‘ಷಟ್ಸ್ಥಲ’ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದದ್ದು. ಇದು ಭಕ್ತನು (ಅಂಗ) ದೇವರಲ್ಲಿ (ಲಿಂಗ) ಲೀನವಾಗುವ ಅಥವಾ ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆಯುವ ಹಂತಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಷಟ್’ ಎಂದರೆ ಆರು ಮತ್ತು ‘ಸ್ಥಲ’ ಎಂದರೆ ಹಂತ ಅಥವಾ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಎಂದರ್ಥ.

ಮಾನವನು ಲೌಕಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರುವ ಈ ಆರು ಹಂತಗಳ ವಿವರ ಹೀಗಿದೆ:

ಭಕ್ತ ಸ್ಥಲ (Bhakta Sthala): ಇದು ಮೊದಲ ಹಂತ. ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಸೇವಕ ಮತ್ತು ದೇವರು ಒಡೆಯ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಗುರು, ಲಿಂಗ, ಜಂಗಮರಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇಡುವುದು ಇದರ ಲಕ್ಷಣ.
ಮಹೇಶ್ವರ ಸ್ಥಲ (Maheshwara Sthala): ಇದು ನಿಷ್ಠೆಯ ಹಂತ. ಭಕ್ತನು “ಒಬ್ಬನೇ ದೇವರು” (ಏಕದೇವೋಪಾಸನೆ) ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅನ್ಯ ದೈವಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸದೆ, ಇಷ್ಟಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ಅಚಲವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ‘ವ್ರತ’ದ ಹಂತ ಎನ್ನಬಹುದು.
ಪ್ರಸಾದಿ ಸ್ಥಲ (Prasadi Sthala): ಇದು ಅರ್ಪಣಾ ಮನೋಭಾವದ ಹಂತ. ತಾನು ಅನುಭವಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ (ಆಹಾರ, ಸುಖ, ಸಂಪತ್ತು) ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅದನ್ನು ದೇವರ ‘ಪ್ರಸಾದ’ವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧಿ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲ (Pranalingi Sthala): ಇದು ಅನುಭವದ ಹಂತ. ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ದೇವರನ್ನು ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ಇಷ್ಟಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ತನ್ನ ಒಳಗಿನ ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. “ದೇವರು ನನ್ನೊಳಗೇ ಇದ್ದಾನೆ” ಎಂಬ ಅರಿವು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಂತರಂಗದ ಪೂಜೆ.
ಶರಣ ಸ್ಥಲ (Sharana Sthala): ಇದು ಸಮರ್ಪಣೆಯ ಹಂತ. ಇಲ್ಲಿ “ನಾನು” ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಂಡತಿ ಗಂಡನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವಂತೆ (ಸತಿ-ಪತಿ ಭಾವ), ಭಕ್ತನು ದೇವರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಐಕ್ಯ ಸ್ಥಲ (Aikya Sthala): ಇದು ಅಂತಿಮ ಹಂತ. ನದಿ ಹೋಗಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ಹೇಗೆ ಒಂದಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತನು (ಅಂಗ) ದೇವರಲ್ಲಿ (ಲಿಂಗ) ಬೆರೆತು ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ದೇವರ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು “ಲಿಂಗಾಂಗ ಸಾಮರಸ್ಯ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಾರಾಂಶ: ಈ ಆರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಏರುವ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವಿಯಿಂದ ದೈವತ್ವಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾನೆ.

ಮೊದಲ ಮೂರು ಹಂತಗಳು (ಭಕ್ತ, ಮಹೇಶ್ವರ, ಪ್ರಸಾದಿ) ಕ್ರಿಯೆಗೆ (Action) ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.
ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಹಂತಗಳು (ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ, ಶರಣ, ಐಕ್ಯ) ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅನುಭವಕ್ಕೆ (Knowledge & Experience) ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.

ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆಯಾಮಗಳು: ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಅಧ್ಯಯನ

1. ಪೀಠಿಕೆ: ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ನೆಲೆಗಟ್ಟು

ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ 12ನೇ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಸಂಕುಲವು ಒಂದು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಬರೆಯಿತು. ಬಸವಣ್ಣ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರಾಮೇಶ್ವರರಂತಹ ಮಹಾನ್ ದಾರ್ಶನಿಕರು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ತರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಮಾನವನ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾದ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದ ತಿರುಳಾದ ‘ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತ’ವು (Shatsthala Siddhanta) ಕೇವಲ ಆಚರಣಾ ಮಾರ್ಗವಲ್ಲ, ಅದು ಮಾನವನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ.

ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವು (Western Psychology) ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರೋಗಗ್ರಸ್ತ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ (Pathology) ಅಥವಾ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ‘ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪರ್ಸನಲ್ ಸೈಕಾಲಜಿ’ (Transpersonal Psychology) ಅಥವಾ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ (ಅಂಗ) ಪರಮೋನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಗೆ (ಲಿಂಗ) ಹೇಗೆ ಏರಬಹುದು ಎಂಬುದರ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ವರದಿಯು ಷಟ್ಸ್ಥಲದ ಆರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದಲ್ಲದೆ, ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಗಳ ನಡುವಿನ ದ್ವೈತ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ‘ಲಿಂಗಾಂಗ ಸಾಮರಸ್ಯ’ವೆಂಬ ಅದ್ವೈತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಈ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯಾತ್ರೆಯ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.

1.1 ಅಂಗ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ: ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ದ್ವಂದ್ವ ಮತ್ತು ಏಕೀಕರಣ

ವೀರಶೈವ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮೂಲಭೂತ ಸಂಘರ್ಷವು ‘ಅಂಗ’ (ವ್ಯಕ್ತಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ/ಜೀವ) ಮತ್ತು ‘ಲಿಂಗ’ (ವಿಶ್ವ ಪ್ರಜ್ಞೆ/ಶಿವ) ನಡುವಿನ ವಿಭಜನೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ‘ಅಂಗ’ ಎಂಬುದು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ (Avidya) ಸೀಮಿತಗೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಂ’ (Ego). ‘ಲಿಂಗ’ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ (Superconscious). ಷಟ್ಸ್ಥಲದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಈ ಸೀಮಿತ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ವಿಶ್ವಪ್ರಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ನಾಶವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಿದೆ. “ಐಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದೆಂದರೆ ಶೂನ್ಯವಾಗುವುದಲ್ಲ, ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು” ಎಂಬ ತತ್ವವು ಇಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆ.

1.2 ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ವಿಕಾಸದ ಶ್ರೇಣಿ (Hierarchy of Consciousness)

ಷಟ್ಸ್ಥಲಗಳನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ತ್ರಿಕೋನಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು, ಇವು ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಅಂತರ್ಮುಖಿ (Involution) ಮತ್ತು ಬಹಿರ್ಮುಖಿ (Evolution) ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ:

ಕೆಳಸ್ತರದ ತ್ರಿಕೋನ (ಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧೀಕರಣ): ಭಕ್ತ, ಮಹೇಶ, ಪ್ರಸಾದಿ. ಈ ಹಂತಗಳು ಜಾಗೃತ ಅವಸ್ಥೆಯ ಅಹಂಕಾರ, ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರೂಪಾಂತರದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತವೆ.
ಮೇಲ್ಸ್ತರದ ತ್ರಿಕೋನ (ಅರಿವು ಮತ್ತು ಐಕ್ಯ): ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ, ಶರಣ, ಐಕ್ಯ. ಈ ಹಂತಗಳು ಅಂತಃಪ್ರಜ್ಞೆ (Intuition), ಸುಪ್ತ ಮನಸ್ಸು (Unconscious mind) ಮತ್ತು ಆತ್ಮದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತವೆ.

2. ಅಂತಃಕರಣದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ತ್ರಿವಿಧ ಅಂಗಗಳ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ

ಷಟ್ಸ್ಥಲದ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಮೊದಲು ವೀರಶೈವ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ರಚನೆ ಅಥವಾ ‘ಅಂತಃಕರಣ’ವನ್ನು (Antahkarana) ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸಾಂಖ್ಯ ದರ್ಶನವು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಎಂಬ ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರೆ, ವೀರಶೈವ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವು ಇದನ್ನು ಆರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಲಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

2.1 ಅಂತಃಕರಣದ ಆರು ಮಜಲುಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಶುದ್ಧೀಕರಣ

ಶರಣರ ಪ್ರಕಾರ, ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಮಲಿನಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಆಚರಣೆಯು ಈ ಮಲಿನತೆಯನ್ನು ತೊಳೆದು, ಅವುಗಳನ್ನು ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ವಾಹಕಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅಂತಃಕರಣದ ಭಾಗ (Psychic Faculty)	ಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ಥಲ	ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರೂಪಾಂತರ (Transformation)	ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಿತಿ
ಚಿತ್ತ (Chit – Heart/Memory)	ಭಕ್ತ ಸ್ಥಲ	ಭಾವನೆಗಳ ಶುದ್ಧೀಕರಣ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು.	ಸುಚಿತ್ತ (ಶುದ್ಧ ಹೃದಯ)
ಬುದ್ಧಿ (Buddhi – Intellect)	ಮಹೇಶ ಸ್ಥಲ	ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯ ದೃಢೀಕರಣ. ಸಂಶಯಾತ್ಮಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು.	ಸುಬುದ್ಧಿ (ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ)
ಅಹಂಕಾರ (Ahamkara – Ego)	ಪ್ರಸಾದಿ ಸ್ಥಲ	ಕರ್ತೃತ್ವದ ಸಮರ್ಪಣೆ. “ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಕಳೆದು ಶಿವನ ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು.	ನಿರಹಂಕಾರ (Egolessness)
ಮನಸ್ಸು (Manas – Sensory Mind)	ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲ	ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಬದಲಾವಣೆ. ಇಂದ್ರಿಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಂತಃಪ್ರಜ್ಞೆಯ (Intuition) ಕಡೆಗೆ ಚಲನೆ.	ಸುಮನ (ಒಳನೋಟವುಳ್ಳ ಮನಸ್ಸು)
ಜ್ಞಾನ (Jnana – Knowledge)	ಶರಣ ಸ್ಥಲ	ಅರಿವು. ತರ್ಕಬದ್ಧ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅನುಭಾವ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ (Gnosis) ಏರುವುದು.	ಸುಜ್ಞಾನ (ದೈವಿಕ ಅರಿವು)
ಭಾವ (Bhava – Will/Being)	ಐಕ್ಯ ಸ್ಥಲ	ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಲಯ. ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಭಾವವನ್ನು ಶಿವಭಾವದಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸುವುದು.	ಸದ್ಭಾವ (ಸತ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ)

2.2 ತ್ಯಾಗಾಂಗ, ಭೋಗಾಂಗ ಮತ್ತು ಯೋಗಾಂಗ: ಪ್ರಜ್ಞಾವಸ್ಥೆಗಳ ರೂಪಾಂತರ

ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೊಡುಗೆಯೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳಾದ ಎಚ್ಚರ (Waking), ಕನಸು (Dreaming) ಮತ್ತು ಗಾಢ ನಿದ್ರೆ (Deep Sleep) ಗಳನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು. ಈ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳೇ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತ್ಯಾಗಾಂಗ, ಭೋಗಾಂಗ ಮತ್ತು ಯೋಗಾಂಗಗಳಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

2.2.1 ತ್ಯಾಗಾಂಗ: ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡ ಜಾಗೃತ ಅವಸ್ಥೆ (Transformed Waking Self)

ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಜಾಗೃತ ಅವಸ್ಥೆಯು (ವಿಶ್ವ ಜೀವ) ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಷಯ ವಸ್ತುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯೇ ಇದರ ಮೂಲ ಗುಣ. ಆದರೆ ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಜೀವನು ‘ತ್ಯಾಗಾಂಗ’ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ಯಾಗ’ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು (Attachment) ಬಿಡುವುದು.

ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ: ಇದು ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಮಹೇಶ ಸ್ಥಲಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ, ಇಷ್ಟಲಿಂಗದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಗಮನವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಾಗೃತ ಅವಸ್ಥೆಯ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಇದರ ಗುರಿ.

2.2.2 ಭೋಗಾಂಗ: ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡ ಸ್ವಪ್ನ ಅವಸ್ಥೆ (Transformed Subconscious)

ಇದು ತೈಜಸ ಜೀವ ಅಥವಾ ಕನಸಿನ ಅವಸ್ಥೆಯ ರೂಪಾಂತರ. ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾರ, ನಮ್ಮ ಸುಪ್ತ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (Subconscious Mind) ಅಡಗಿರುವ ಆಸೆಗಳು, ಬಯಕೆಗಳು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಫ್ರಾಯ್ಡ್ ಹೇಳುವ ‘ಸುಖ ತತ್ವ’ (Pleasure Principle) ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಲಿಂಗಾಯತ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಈ ‘ಭೋಗ’ವನ್ನು (Enjoyment) ಲೌಕಿಕ ಸುಖಗಳಿಂದ ತಿರುಗಿಸಿ, ದೈವಿಕ ಅನುಭವದ ಕಡೆಗೆ ಅಥವಾ ‘ಪ್ರಾಣಲಿಂಗ’ದ ಕಡೆಗೆ ಒಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ: ಇದು ಪ್ರಸಾದಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಲೌಕಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಶಿವಾರ್ಪಿತವಾದ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸುಪ್ತ ಮನಸ್ಸಿನ ಕಲ್ಮಶಗಳು ತೊಳೆದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಶಿವಾನುಭವವೇ ನಿಜವಾದ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.¹

2.2.3 ಯೋಗಾಂಗ: ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆ (Transformed Unconscious)

ಇದು ಪ್ರಾಜ್ಞ ಜೀವ ಅಥವಾ ಗಾಢ ನಿದ್ರೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯ ರೂಪಾಂತರ. ಗಾಢ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಅರಿವಿರುವುದಿಲ್ಲ (Unconscious), ಮತ್ತು ಇದು ಅಜ್ಞಾನದ ತವರು. ಷಟ್ಸ್ಥಲವು ಈ ಅಜ್ಞಾನದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ‘ಅರಿವು’ ಅಥವಾ ‘ಬೆಳಗಿನ’ ಮೂಲಕ ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದುವೇ ಯೋಗಾಂಗ.

ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ: ಇದು ಶರಣ ಮತ್ತು ಐಕ್ಯ ಸ್ಥಲಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಕಾರಣ ಶರೀರವನ್ನು (Causal Body) ಭೇದಿಸಿ, ಅರಿವಿನ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಗಾಢ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲೂ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪದಂತಹ ‘ತುರೀಯ’ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಇದರ ಗುರಿ. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಗಳ ಸಂಯೋಗ (Yoga) ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.¹

3. ಕೆಳಸ್ತರದ ತ್ರಿಕೋನ: ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ

ಮೊದಲ ಮೂರು ಸ್ಥಲಗಳು (ಭಕ್ತ, ಮಹೇಶ, ಪ್ರಸಾದಿ) ಮನುಷ್ಯನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿದ್ದುವ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ‘ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಹಂತಗಳು’. ಆಧುನಿಕ ‘ಬಿಹೇವಿಯರಲ್ ಥೆರಪಿ’ (Behavioral Therapy) ಅಥವಾ ವರ್ತನಾ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಬಹುದು.

3.1 ಭಕ್ತ ಸ್ಥಲ: ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಭಕ್ತಿಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ (Psychology of Affective Devotion)

ಭಕ್ತ ಸ್ಥಲದ ಮೂಲ ತತ್ವ ‘ಶ್ರದ್ಧೆ’ (Faith). ಆದರೆ ಇದು ಕೇವಲ ಕುರುಡು ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲ. ಇದು ‘ಚಿತ್ತ ಶುದ್ಧಿ’ ಅಥವಾ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಧನ.

3.1.1 ಸುಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ

ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯವು (ಚಿತ್ತ) ನೈಸರ್ಗಿಕ ಭಾವನೆಗಳಾದ ಪ್ರೀತಿ, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಗಳ ತವರು. ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾಗಿ ಇವು ದ್ವೇಷ, ಭಯ ಮತ್ತು ಅಸೂಯೆಗಳಾಗಿ ವಿಕಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ವಚನಗಳು ಈ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ:

“ಕಳಬೇಡ, ಕೊಲಬೇಡ, ಹುಸಿಯ ನುಡಿಯಲು ಬೇಡ, ಮುನಿಯಬೇಡ, ಅನ್ಯರಿಗೆ ಅಸಹ್ಯಪಡಬೇಡ, ತನ್ನ ಬಣ್ಣಿಸಬೇಡ, ಇದಿರ ಹಳಿಯಲು ಬೇಡ. ಇದೇ ಅಂತರಂಗಶುದ್ಧಿ, ಇದೇ ಬಹಿರಂಗಶುದ್ಧಿ, ಇದೇ ನಮ್ಮ ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವರನೊಲಿಸುವ ಪರಿ.”.⁷

ಈ ವಚನವು ಒಂದು ಪರಿಪೂರ್ಣ ‘ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿ’ (Inner Purity) ಮತ್ತು ‘ಬಹಿರಂಗ ಶುದ್ಧಿ’ (Outer Purity) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದವು. ಮನಸ್ಸಿನ ಒಳಗಿನ ಸಂಘರ್ಷಗಳೇ (Inner Conflicts) ಹೊರಗಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬಸವಣ್ಣನವರು ಮನಗಂಡಿದ್ದರು. ‘ಮುನಿಯಬೇಡ’ (Do not rage) ಎಂಬುದು ಕೋಪ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು (Anger Management), ‘ತನ್ನ ಬಣ್ಣಿಸಬೇಡ’ (Do not praise yourself) ಎಂಬುದು ಅಹಂಕಾರದ (Narcissism) ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

3.1.2 ದ್ವೈತ ಭಾವ ಮತ್ತು ನಮ್ರತೆ

ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ದ್ವೈತ ಭಾವದಲ್ಲಿದ್ದು, ದೇವರನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ‘Negative Self-feeling’ (ನಮ್ರತೆ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅತಿಯಾದ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರವು ಕಲಿಕೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರದ ರಕ್ಷಣಾ ಕವಚಗಳನ್ನು (Ego Defenses) ಕಳಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

3.2 ಮಹೇಶ ಸ್ಥಲ: ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೃಢತೆಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ (Psychology of Volition)

ಭಕ್ತ ಸ್ಥಲವು ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, ಮಹೇಶ ಸ್ಥಲವು ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಅಥವಾ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣ ‘ನಿಷ್ಠೆ’ (Steadfastness).

3.2.1 ಅರಿವಿನ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ನಿವಾರಣೆ (Overcoming Cognitive Dissonance)

ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ‘ಮನದ ಚಂಚಲತೆ’ಯಿಂದ (Fickleness of mind) ನರಳುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಮನಸ್ಸು ಹಲವು ಕಡೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಮಹೇಶ ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ‘ವ್ರತ’ (Vow) ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಂಚಾಚಾರಗಳ ಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಶೋಧನೆಯು ಇದನ್ನು “ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಸಂಕೋಲೆಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ” ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹೇಶನು ಸಮಾಜದ ಒತ್ತಡಗಳಿಗೆ ಮಣಿಯದೆ, ತನ್ನ ಆಂತರಿಕ ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು (Autonomy) ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ.

3.2.2 ವೀರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಅಹಂ

ಮಹೇಶನು ‘ವೀರ’. ಇಲ್ಲಿ ವೀರ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಹೋರಾಟಗಾರನಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ತನ್ನೊಳಗಿನ ‘ಷಡ್ವೈರಿಗಳ’ (ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಮದ, ಮತ್ಸರ) ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವವನು. ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ, ಮಹೇಶನು ಲೌಕಿಕ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ದೈವಿಕ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಬಳಸುವ ‘ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಅಹಂ’ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. “ನನಗೆ ಬೇಕು” ಎಂಬ ಹಪಾಹಪಿಯಿಂದ “ನಾನು ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂಬ ದೃಢತೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

3.3 ಪ್ರಸಾದಿ ಸ್ಥಲ: ಸಾವಧಾನ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣಾ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ (Psychology of Mindfulness)

ಪ್ರಸಾದಿ ಸ್ಥಲವು ಹೋರಾಟದಿಂದ ಸಮರ್ಪಣೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಹಂತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಂಶವೆಂದರೆ ‘ಅವಧಾನ’ (Undivided Attention/Mindfulness).

3.3.1 ಕರ್ತೃತ್ವದಿಂದ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಕ್ಕೆ

ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ “ನಾನೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂಬ ಕರ್ತೃತ್ವ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಾದಿ ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ, ಸಾಧಕನು ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಂತರ ಅದನ್ನು ‘ಪ್ರಸಾದ’ವನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಿಣಾಮ: ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ‘ಅಭಾವ ಮನಸ್ಥಿತಿ’ಯಿಂದ (Deficit Mindset – ನನಗೆ ಸಾಲದು) ‘ಪೂರ್ಣತೆಯ ಮನಸ್ಥಿತಿ’ಗೆ (Abundance Mindset – ಇದು ದೈವದತ್ತ) ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತುತ್ತನ್ನೂ ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದರಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನ ಆತಂಕ (Anxiety) ಮತ್ತು ಹಪಹಪಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ‘ನಿರಹಂಕಾರ’ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

3.3.2 ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹ ಸ್ಥಿತಿ (Flow State)

ಬಸವಣ್ಣನವರ “ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ” ಎಂಬ ತತ್ವವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಯಕ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಕೆಲಸವಲ್ಲ, ಅದು ‘ಅವಧಾನ’ದಿಂದ (Mindfulness) ಕೂಡಿದ ಸೇವೆ. ಆಧುನಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿ ಮಿಹಲಿ ಸಿಕ್ಸೆಂಟ್‌ಮಿಹಲಿ (Mihaly Csikszentmihalyi) ವಿವರಿಸುವ ‘Flow State’ (ಪ್ರವಾಹ ಸ್ಥಿತಿ) ಇದಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ. ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಲೀನವಾದಾಗ, ಅಹಂಕಾರವು ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆನಂದದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಾದಿಯು ಲೌಕಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಸೈಕಲಾಜಿಕಲ್ ಡಿಸೋಸಿಯೇಷನ್’ (Psychological Dissociation) ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಪಲಾಯನ ಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ.

4. ಮೇಲ್ಸ್ತರದ ತ್ರಿಕೋನ: ಅಂತಃಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಐಕ್ಯದ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ

ನಂತರದ ಮೂರು ಸ್ಥಲಗಳು (ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ, ಶರಣ, ಐಕ್ಯ) ‘ಅರೂಪ’ ಹಂತಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ಆಚರಣೆಗಳಿಗಿಂತ ಆಂತರಿಕ ಅನುಭವ (Inner Experience) ಮತ್ತು ನರಮಂಡಲದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು (Neurophysiological changes) ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ.

4.1 ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ ಸ್ಥಲ: ಅಂತಃಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಒಳಬೆಳಕಿನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ (Psychology of Intuition)

ಇದು ಬಾಹ್ಯ ಇಷ್ಟಲಿಂಗದಿಂದ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸುವ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹಂತ. ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಾತೀತವಾಗುತ್ತದೆ.

4.1.1 ಮೂರನೇ ಕಣ್ಣಿನ ಜಾಗೃತಿ (Activation of Pineal Gland)

ಸಂಶೋಧನಾ ವರದಿಗಳು ಈ ಹಂತದ ನರ-ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ (Neuro-psychological) ಮಹತ್ವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಶಿವಯೋಗ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಲಿಂಗದ ಮೇಲಿನ ‘ತ್ರಾಟಕ’ (ದೃಷ್ಟಿ ಯೋಗ) ಕ್ರಿಯೆಯು ಮೆದುಳಿನ ಪಿನಿಯಲ್ ಗ್ರಂಥಿಯನ್ನು (Pineal Gland) ಅಥವಾ ಆಜ್ಞಾ ಚಕ್ರವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

“ಶಿವಯೋಗದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಸುಪ್ತವಾಗಿರುವ ಪಿನಿಯಲ್ ಗ್ರಂಥಿಯು ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತೀಯ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ”.

ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ, ಇದು ‘ಪ್ರಾಜ್ಞ’ ಅಥವಾ ಅಂತಃಪ್ರಜ್ಞೆಯ (Intuition) ಉದಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು (Manas) ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಸತ್ಯವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ‘ಪ್ರಾಕಾಮ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ – ಅಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ.

4.1.2 ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ (Embodied Spirituality)

ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯೇ ಲಿಂಗವೆಂದು (ದೈವವೆಂದು) ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. “ದೇಹ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ” ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿಯು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಕೇವಲ ಮಾಂಸದ ಮುದ್ದೆಯಾಗಿ ಕಾಣದೆ, ಬೆಳಕಿನ ಪುಂಜವಾಗಿ (ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ) ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವೈರಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ದೇಹದ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರು ಹೇಳುವಂತೆ:

“ಉಳ್ಳವರು ಶಿವಾಲಯವ ಮಾಡುವರು ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ ಬಡವನಯ್ಯಾ… ಎನ್ನ ಕಾಲೇ ಕಂಬ, ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ, ಶಿರವೇ ಹೊನ್ನ ಕಳಸವಯ್ಯಾ”.

ಈ ವಚನವು ದೇಹವನ್ನು (Somatic Self) ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ‘ದೇಹದ ಬಗೆಗಿನ ಕೀಳರಿಮೆ’ಯನ್ನು (Body Dysmorphia/Shame) ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ.

4.2 ಶರಣ ಸ್ಥಲ: ಸತಿ-ಪತಿ ಭಾವ ಮತ್ತು ಅಹಂ ವಿಸರ್ಜನೆ (Transcendence of Social Persona)

ಶರಣ ಸ್ಥಲವು ‘ಆನಂದ’ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ-ದೇವರ ನಡುವಿನ ಸತಿ-ಪತಿ (Wife-Husband) ಸಂಬಂಧದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ.

4.2.1 ಲೈಂಗಿಕತೆಯ ದಮನವಲ್ಲ, ಉದಾತ್ತೀಕರಣ (Sublimation of Eros)

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ಜೀವನವು ಈ ಹಂತಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಅವಳು ತನ್ನ ಲೈಂಗಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು (Eros) ಲೌಕಿಕ ಗಂಡನಿಂದ (ಕೌಶಿಕ) ತಿರುಗಿಸಿ, ಚನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಸಿದಳು. ಇದು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ‘ಉದಾತ್ತೀಕರಣ’ (Sublimation).

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದು ಸಮಾಜದ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ‘ಸಾಮಾಜಿಕ ಮುಖವಾಡ’ವನ್ನು (Social Persona/Superego) ತ್ಯಜಿಸಿದ ಸಂಕೇತ. “ಗಂಡು-ಹೆಣ್ಣು” ಎಂಬ ಲಿಂಗಭೇದವನ್ನು ಮೀರಿ, ಆತ್ಮವು ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀ (ಶರಣೆ) ಮತ್ತು ದೇವರು ಮಾತ್ರ ಪುರುಷ ಎಂಬ ಭಾವಕ್ಕೆ ಏರುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ.

“ಮಿಂಚಿನ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ… ಬೆಳಗಿನೊಳಗಣ ಮಹಾಬೆಳಗು”. ಈ ವಚನಗಳು ಆಂತರಿಕ ಬೆಳಕಿನ ಅನುಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

4.2.2 ಸಮರ್ಪಣಾ ಮನೋಭಾವ

ಶರಣನು “ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯು ದೈವದ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿರುತ್ತದೆ (Participatory Consciousness). ಸಂಶೋಧನೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಶರಣನು “ಮೌನಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ದೈವಿಕ ಲೀಲೆಯ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸುರಿಯುತ್ತಾನೆ”. ಇದರಿಂದ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಆತಂಕ (Decision fatigue/Anxiety) ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

4.3 ಐಕ್ಯ ಸ್ಥಲ: ಅದ್ವೈತ ಮತ್ತು ಬಯಲಿನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ (Psychology of Non-Dualism)

ಅಂತಿಮ ಹಂತವಾದ ಐಕ್ಯ ಸ್ಥಲವು ‘ಸಮರಸ’ (Identity) ಮತ್ತು ‘ಬಯಲು’ (Void/Shoonya) ತತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ.

4.3.1 ಬಯಲು ಮತ್ತು ಶೂನ್ಯದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ

ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ, ‘ಬಯಲು’ ಎಂದರೆ ಶೂನ್ಯವಾದ (Nihilism) ಅಲ್ಲ. ಇದು ‘ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಶೂನ್ಯ’ (Quantum Void) ಇದ್ದಂತೆ – ಎಲ್ಲವೂ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವ ಅನಂತ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಈ ಹಂತದ ಪ್ರತೀಕ. ಅವರ ವಚನಗಳು ಯಾವುದೇ ರೂಪ, ನಾಮ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಗೆ ಸಿಗದ ಪ್ರಜ್ಞಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.

“ಗುಹೇಶ್ವರ… ಬೆಳಕು ಕತ್ತಲೆಯ ನುಂಗಿತ್ತು. ನಾನು ಏಕಾಂತವಾದೆನು”.

ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನೋಡುವವನು’ ಮತ್ತು ‘ನೋಡಲ್ಪಡುವ ವಸ್ತು’ (Observer and Observed) ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ವೇದಾಂತದ ‘ತುರೀಯ’ ಅವಸ್ಥೆಗೆ ಇದು ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೂ, ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಈ ಅರಿವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹರಿಸುವ (ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ) ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

4.3.2 ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಒಂಟಿತನದ ನಿವಾರಣೆ

ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಭೂತ ಭಯವಾದ ‘ಒಂಟಿತನ’ (Existential Isolation) ಐಕ್ಯ ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. “ನೀರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿದಂತೆ”, “ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಪೂರ ಸೇರಿದಂತೆ” ಜೀವವು ಶಿವನಲ್ಲಿ ಬೆರೆತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದು ವಿಶ್ವಪ್ರಜ್ಞೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

5. ವೀರಶೈವ ಆಚರಣೆಗಳ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು (Psychotechnologies)

ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಕೇವಲ ತಾತ್ವಿಕವಲ್ಲ, ಅದು ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು (Psychotechnologies) ಬಳಸುತ್ತದೆ.

5.1 ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಯೋಗ: ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು ಮಾಡುವ ಧ್ಯಾನ (Trataka – Open-Eyed Meditation)

ಹಲವು ಧ್ಯಾನ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಲು (ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ) ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮವು ‘ಅನಿಮಿಷ ದೃಷ್ಟಿ’ ಅಥವಾ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡುವ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಹತ್ವ: ಇದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗದೆ, ಪ್ರಪಂಚದ ಒಳಗೇ ದೈವತ್ವವನ್ನು ಕಾಣಲು ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಜಗತ್ತನ್ನು ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ.
ನರವಿಜ್ಞಾನ (Neurophysiology): ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇಷ್ಟಲಿಂಗದ ಲೇಪನದಲ್ಲಿರುವ “ಇಂಡಿಗೋ ಬಣ್ಣ” (ನೀಲಿ-ಕಪ್ಪು) ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮೆದುಳಿನ ‘Default Mode Network’ (DMN) ಅನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ, ಗಾಢ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಅಥವಾ ‘Flow State’ ಅನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಕಾರಿ.¹⁵
ತ್ರಾಟಕ ಯೋಗ: ತ್ರಾಟಕ ಕ್ರಿಯೆಯು ಕಣ್ಣಿನ ನರಗಳ ಮೂಲಕ ಮೆದುಳಿನ ಆಪ್ಟಿಕ್ ನರಗಳನ್ನು (Optic Nerves) ಉತ್ತೇಜಿಸಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

5.2 ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ

ಬಸವಣ್ಣನವರ “ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ” ತತ್ವವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾನಸಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿದೆ.

ಸೋಮಾರಿತನ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆಯ ನಿವಾರಣೆ: ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ (ಗುರು-ಜಂಗಮರೂ ಸೇರಿದಂತೆ) ಕೆಲಸ ಮಾಡಲೇಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವು ‘ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸೋಮಾರಿತನ’ (Spiritual Parasitism) ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಬರುವ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಘನತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನ: ಕೆಳವರ್ಗದ ಜನರಿಗೆ ಅವರ ಕಾಯಕವೇ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ, ಬಸವಣ್ಣನವರು ಅವರಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದ ಕೀಳರಿಮೆಯನ್ನು (Inferiority Complex) ಹೋಗಲಾಡಿಸಿದರು. ಇದು ಸಮುದಾಯದ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ (Community Mental Health) ದೊಡ್ಡ ಕೊಡುಗೆ.

5.3 ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಬಿಬ್ಲಿಯೋಥೆರಪಿ (Bibliotherapy)

ವಚನಗಳು ಕೇವಲ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲ, ಅವು ‘Cognitive Restructuring’ (ಅರಿವಿನ ಪುನಾರಚನೆ) ಸಾಧನಗಳು.

ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಬಡವನೊಬ್ಬ “ಉಳ್ಳವರು ಶಿವಾಲಯವ ಮಾಡುವರು…” ವಚನವನ್ನು ಹಾಡಿದಾಗ, ಅವನು ತನ್ನ ಬಡತನದ ಬಗೆಗಿನ ಹತಾಶೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ದೇಹವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವಾಲಯವೆಂಬ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಸ್ವಯಂ-ಮೌಲ್ಯವನ್ನು (Self-Worth) ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

5.4 ಅನುಭವ ಮಂಟಪ: ಸಾಮೂಹಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ (Group Therapy)

ಅನುಭವ ಮಂಟಪವು ಪ್ರಪಂಚದ ಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದು ಒಂದು ‘ಸಾಮೂಹಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕೇಂದ್ರ’ವಾಗಿತ್ತು (Group Therapy Center). ಅಲ್ಲಿ ಶರಣರು ತಮ್ಮ ಅನುಮಾನಗಳನ್ನು, ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳಂತಹ ಮಹಾನ್ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಿ (Master Therapist) ಅಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಮರು ಗೊಗ್ಗಯ್ಯ, ಮರುಳಶಂಕರದೇವರಂತಹ ಸಾಧಕರ ಭ್ರಮೆಗಳನ್ನು (Delusions) ಹೋಗಲಾಡಿಸಿದ ಪರಿ ಅಧ್ಭುತವಾಗಿದೆ.²⁵

6. ತೌಲನಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ: ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಮತ್ತು ವೀರಶೈವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ

ಷಟ್ಸ್ಥಲದ ಆಳವನ್ನು ಅರಿಯಲು, ಇದನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತ.

6.1 ಷಟ್ಸ್ಥಲ vs ಮ್ಯಾಸ್ಲೊನ ಅಗತ್ಯಗಳ ಶ್ರೇಣಿ (Maslow’s Hierarchy of Needs)

ಮ್ಯಾಸ್ಲೊ: ದೈಹಿಕ ಅಗತ್ಯ -> ಸುರಕ್ಷತೆ -> ಪ್ರೀತಿ -> ಗೌರವ -> ಸ್ವಯಂ ವಾಸ್ತವೀಕರಣ (Self-Actualization).
ಷಟ್ಸ್ಥಲ: ಇದು ಸ್ವಯಂ-ವಾಸ್ತವೀಕರಣವನ್ನೂ ಮೀರಿ ‘ಸ್ವಯಂ-ಉದಾತ್ತೀಕರಣ’ (Self-Transcendence – ಐಕ್ಯ) ದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
- ತ್ಯಾಗಾಂಗ ಮತ್ತು ಭೋಗಾಂಗಗಳು ಕೆಳಹಂತದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ.
- ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಒಡನಾಟವು ‘Belongingness’ (ನಾನು ಈ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವನು) ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ.
- ಯೋಗಾಂಗವು ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ.

6.2 ಷಟ್ಸ್ಥಲ vs ಕಾರ್ಲ್ ಯಂಗ್‌ನ ‘ಇಂಡಿವಿಜುವೇಷನ್’ (Jungian Individuation)

ಯಂಗ್: ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸುಪ್ತ ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕೀಕರಣದಿಂದ ‘ಪೂರ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ’ (Self) ರೂಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಷಟ್ಸ್ಥಲ: ‘ಲಿಂಗಾಂಗ ಸಾಮರಸ್ಯ’ವೇ ಇಂಡಿವಿಜುವೇಷನ್.
- ನೆರಳು (Shadow): ಮನುಷ್ಯನ ವಿಕೃತ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಭಕ್ತ/ಮಹೇಶ ಸ್ಥಲಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಅನಿಮ/ಅನಿಮಸ್ (Anima/Animus): ಶರಣ ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಪುರುಷ-ಪ್ರಕೃತಿ ತತ್ವಗಳ ಮಿಲನವಾಗುತ್ತದೆ.
- ಸೆಲ್ಫ್ (Self): ಐಕ್ಯ ಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಜೀವನು ಶಿವನಾಗುತ್ತಾನೆ (ಶಿವೋಹಂ).

7. ಉಪಸಂಹಾರ: ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ

ವೀರಶೈವ ಷಟ್ಸ್ಥಲ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮಾನವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು (Cartography of the Psyche) ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ಭಾವಿಸದೆ, ವಿಕಾಸಶೀಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಮೂಲ ಕಾರಣ, ತಾನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಎಂಬ ಭಾವನೆ (ಅಂಗ) ಎಂದು ಅದು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಆರು ಹಂತಗಳು ಆಧುನಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಮಾನಸಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಬಲ್ಲವು:

ಭಕ್ತ: ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು (Emotional Regulation).
ಮಹೇಶ: ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಧ್ಯೇಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮೂಡಿಸಲು.
ಪ್ರಸಾದಿ: ಆತಂಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ಕೃತಜ್ಞತಾ ಭಾವ (Gratitude) ಬೆಳೆಸಲು.
ಪ್ರಾಣಲಿಂಗಿ: ಅಂತಃಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಲು.
ಶರಣ: ಸಾಮಾಜಿಕ ಒತ್ತಡಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ, ಸಹಜತೆಯಿಂದ ಬದುಕಲು.
ಐಕ್ಯ: ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು.

ಬಸವಣ್ಣನವರು ಹೇಳಿದಂತೆ, “ಅಂಗದ ಮೇಲೆ ಲಿಂಗವಿದ್ದು ಫಲವೇನು? ಆಚಾರದ ಅರಿವು ಹೊರಗಾದ ಮೇಲೆ?”. ಅಂದರೆ, ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಆಚರಣೆ ಸಾಲದು, ಅರಿವು ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಮೂಡಬೇಕು. ಷಟ್ಸ್ಥಲವು ಆ ಅರಿವನ್ನು ಮೂಡಿಸುವ, “ಕಾಲಿನ ಮೇಲಿದ್ದ ಕಣ್ಣನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿಸುವ” (ಊರ್ಧ್ವಮುಖಿ ವಿಕಾಸ) ಒಂದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರಾಜಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಂದಿನ ‘Mental Turmoil’ (ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧತೆ) ತುಂಬಿದ ಜಗತ್ತಿಗೆ ‘ಸಹಜ ಶಿವಯೋಗ’ದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲದು.